'Đánh thức' Dương Long

Trong quá trình dọn dẹp mặt bằng chuẩn bị khảo cổ tháp Dương Long (xã Bình An, tỉnh Gia Lai - trước đây thuộc H.Tây Sơn, Bình Định), các công nhân đã phát hiện 2 hiện vật: một phù điêu nữ thần và một phù điêu sư tử.

Tháp Dương Long tọa lạc trên mỏm đồi cao, được xây dựng vào cuối thế kỷ 12, là một trong những cụm tháp Chăm muộn và đồ sộ nhất còn lại. Công trình này gắn với giai đoạn phát triển rực rỡ của nghệ thuật Champa ở trung tâm Vijaya xưa. Hai hiện vật vừa được phát hiện đều là những chi tiết trang trí kiến trúc gắn liền với tháp Chăm, được tạc bằng sa thạch.

Việc các công nhân trong lúc dọn dẹp - chứ không phải các nhà khảo cổ trong một cuộc khai quật chính thức - tình cờ "đánh thức" các hiện vật quý báu nói trên cho thấy lòng đất quanh tháp Dương Long vẫn đang lưu giữ nhiều lớp trầm tích di sản chưa được nhận diện đầy đủ. Và không gian kiến trúc thờ tự của quần thể tháp Dương Long có thể còn phong phú, quy mô hơn nhiều so với những gì từng được ghi nhận.

Phát hiện nói trên cũng đặt ra một câu hỏi: Nên tiếp tục để các tác phẩm Champa "ngủ yên" dưới lòng đất, hay cần chủ động mở rộng khai quật với quy mô lớn hơn để làm rõ và phát huy giá trị di sản? Trong bối cảnh tác động của thời tiết, xói mòn, hoạt động canh tác và xây dựng ngày càng gia tăng, việc để nguyên trạng không còn đồng nghĩa với bảo tồn an toàn.

Thực tế cho thấy, qua các đợt khai quật vào các năm 2006, 2007 và 2009, với tổng diện tích hơn 3.000 m², các nhà nghiên cứu đã phát hiện nhiều hiện vật quý giá quanh tháp Dương Long. Tuy vậy, diện tích này vẫn còn rất khiêm tốn so với quy mô toàn khu di tích, nhất là những khu vực được dự đoán còn tiềm ẩn nhiều hiện vật độc đáo.

Theo các nhà nghiên cứu, nếu không sớm mở rộng khai quật khu vực tháp Dương Long, nhiều hiện vật quý có nguy cơ bị vùi lấp vĩnh viễn. Đặc biệt, một khi công tác trùng tu tháp cổ được triển khai, thì cơ hội khảo cổ học gần như sẽ không còn.

Tháp Dương Long và những gì đang nằm dưới lòng đất không chỉ là ký ức của quá khứ. Nếu được "đánh thức" đúng cách, đúng với tầm vóc của cụm tháp cổ độc đáo này, thì đó sẽ là nguồn lực văn hóa lâu dài, góp phần làm giàu bản sắc, tri thức và sức sống cho vùng đất từng là trung tâm rực rỡ của Champa xưa.