Những đứa trẻ không danh tính - Báo VnExpress

Quá khứ "cô dâu ngoại tịch"

"Phá nó đi, sau này không làm được giấy tờ, mày lo cho con kiểu gì", chị Thanh nghe cha gằn giọng qua điện thoại. Từng làm cán bộ ấp ở tỉnh Hậu Giang (nay thuộc TP Cần Thơ), ông hiểu những rắc rối có thể xảy ra trong quá trình làm hộ tịch, khi quá khứ hôn nhân của con gái quá phức tạp.

"Con đẻ ra thì để con nuôi, chứ còn mình nó. Giấy tờ được tới đâu hay tới đó", đầu dây bên này, chị Thanh (lúc đó 34 tuổi) nài nỉ xin giữ bào thai thành hình được 6 tháng. Đây là đứa con duy nhất chị còn hy vọng giữ lại được.

Chị Thanh thuộc nhóm hơn 32.000 phụ nữ Việt Nam kết hôn với chồng Đài Loan giai đoạn 1994-2000. Gần 10 năm ở nước ngoài, chị có ba con, rồi hôn nhân đổ vỡ. Hai vợ chồng ký giấy ly hôn, nhưng không làm thủ tục tại tòa. Để ba con ở lại với chồng, chị sang Malaysia lao động, rồi bị mất toàn bộ giấy tờ tùy thân và xác nhận ly hôn ngay trước khi về Việt Nam khoảng năm 2011.

"Trong người không còn gì ngoài cái tên", chị nhớ lại.

Được hỗ trợ về nước, chị Thanh trụ lại TP HCM làm thuê, rồi gặp anh Nguyễn Văn Hạnh (59 tuổi). Cuối năm 2016, chị mang thai. Khi ấy, chị mới biết người mình đang quen chưa ly hôn vợ. Gia đình không chấp thuận anh Hạnh. Chị Thanh ở lì trong phòng trọ 15 m2, không dám về quê.

Cha chị không muốn chị giữ đứa bé.

Một tháng trước ngày dự sinh, cha chị gọi lại, lần này giọng nhẹ nhàng hơn: "Về đây mà đẻ để cha còn được nhìn mặt cháu, tao có mình nó, gặp chút rồi tao chết cũng vui".

Cuối tháng 7/2017, chị một mình về quê, sinh mổ tại Bệnh viện Đa khoa Hậu Giang. Không hỏi ý anh Hạnh, chị cho con mang họ mẹ.

Cha chị - người từng phản đối đứa bé - giờ lại tất tả lo cho chị từ tấm bảo hiểm y tế, phục hồi hậu phẫu, đến ngày xuất viện. Cùng lúc đó, ông đang phải chống chọi với căn bệnh tiểu đường giai đoạn cuối, nội tạng suy yếu, mắt mờ dần.

Biết không còn sống được bao lâu, ông ráng hoàn thành việc làm khai sinh cho cháu. Trong 6 tháng, ông lên xuống cơ quan hành chính 4 lần, nhưng không thành công. Tháng 2/2018, ông qua đời khi chưa kịp hoàn thành tâm nguyện.

Trách nhiệm chuyển sang chị Thanh. Nhưng khai sinh của Anh Thư dần rơi vào ngõ cụt.

Trong 8 năm, chị mang giấy tờ gốc gồm chứng sinh của con, căn cước của chị, thiếu mỗi giấy ly hôn, lui tới cơ quan hành chính thêm 4 lần. Ba lần đầu, chị cho Thư mang họ mẹ và tự nhận là mẹ đơn thân, hy vọng hồ sơ được giải quyết theo hướng chỉ ghi thông tin mẹ. Lần gần nhất vào tháng 2/2025, chị phải dùng đến "hạ sách", nhờ họ hàng nhận Thư làm con nuôi. Tuy nhiên, cách này cũng không thành công.

Mọi trao đổi đều khép lại với bốn chữ "yếu tố nước ngoài". Vì chị Thanh không chứng minh được đã ly hôn, trên giấy tờ, hôn nhân với người chồng Đài Loan vẫn còn hiệu lực, nên Anh Thư được xem là con chung trong thời kỳ hôn nhân đó. Theo nguyên tắc, khai sinh phải ghi thông tin cha theo người chồng - công dân Đài Loan, dù chị mang thai Thư nhiều năm sau khi hai người chia tay. Cán bộ hộ tịch e ngại rủi ro tranh chấp, chồng cũ quay lại khiếu nại.

"Về Việt Nam 15 năm rồi, còn dính líu gì đâu", người mẹ bất lực kể.

Nghiên cứu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam về phụ nữ di cư hồi hương cho thấy, nhiều người trở về mang theo vướng mắc pháp lý và gánh nặng tâm lý tương tự chị Thanh.

Tính đến tháng 11/2023, Việt Nam có 18.244 trường hợp đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài, trong đó, khoảng 89% là phụ nữ. Khi hồi hương, 44% phụ nữ đã ly hôn nhưng không mang theo giấy tờ xác nhận tình trạng ly hôn, 30% chưa hoàn tất thủ tục ly hôn và vẫn phải tiếp tục xử lý hồ sơ sau khi về nước. Trong nhiều trường hợp, con của họ vẫn chưa có giấy khai sinh hoặc chưa được xác định quốc tịch. Có tới 70% trẻ chưa được đăng ký và tình trạng cư trú chưa rõ ràng.

Chị Thanh cho biết các giấy tờ hôn nhân trước đây đều do chồng cũ người Đài Loan giữ. Cán bộ hộ tịch hướng dẫn chị liên hệ Phòng Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc tại TP HCM để tìm cách bổ sung. Nhưng chị né tránh khơi lại quá khứ.

"Giờ chắc ổng có vợ mới, mình gọi thì thành ra...", chị bỏ lửng.

Người còn lại có khả năng giải quyết khai sinh cho con là anh Hạnh - người cha về mặt "niềm tin". Gần chục năm qua, anh chung sống với chị Thanh, cùng chăm lo cho Thư, dù chưa đăng ký kết hôn và cũng chưa ly hôn vợ trên giấy tờ.

"Phải ở với con để nó biết mình cũng có cha chính thức", anh tâm sự.