Khủng hoảng tại Trung Đông: Iran cầm cự để chờ thời?

Cái chết của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei giáng một đòn nặng nề vào Tehran, nhưng các chuyên gia cảnh báo đây chưa phải hồi kết. Iran đang phản công, cầm cự và tìm mọi cách duy trì chế độ trước chiến dịch oanh kích liên tiếp của Mỹ và Israel.

Cuộc tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel vào Iran không chỉ nhắm vào các cơ sở quân sự hay hệ thống phòng không, mục tiêu quan trọng nhất là khu nhà ở của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei tại Tehran. 

Cuối ngày 28-2, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố ông Khamenei đã thiệt mạng. Sáng 1-3, truyền thông Iran chính thức xác nhận thông tin này. Ý đồ của Washington đã rõ: thay đổi chế độ bằng bom đạn.

Iran lập hội đồng điều hành đất nước

Các chuyên gia tại Hội đồng Quan hệ đối ngoại (CFR) nhấn mạnh: "Loại bỏ lãnh tụ tối cao, Đại giáo chủ Ali Khamenei, không đồng nghĩa với việc thay đổi chế độ. Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran chính là chế độ".

Trên thực tế, Tehran đã chuẩn bị cho kịch bản này từ trước. Mùa hè năm ngoái, trong cuộc chiến 12 ngày giữa Iran và Israel, ông Khamenei đã chỉ định ba người kế nhiệm tiềm năng nếu bị sát hại. 

Tháng 2-2026, báo New York Times dẫn thông tin từ sáu quan chức Iran cho biết ông Khamenei đã thiết lập "4 tầng kế nhiệm" cho các vị trí chủ chốt trong chính phủ và quân đội, nhằm bảo đảm sự sống còn của chế độ trước một cuộc tấn công từ Mỹ và Israel.

Ngay trong ngày 1-3, Iran đã thành lập hội đồng điều hành đất nước gồm Tổng thống đương nhiệm Masoud Pezeshkian, người đứng đầu hệ thống tư pháp Gholamhossein Mohseni Ejei và một thành viên của Hội đồng Giám hộ. 

Theo luật pháp Iran, Hội đồng Chuyên gia - gồm 88 giáo sĩ Hồi giáo - có trách nhiệm bầu chọn lãnh tụ tối cao mới càng sớm càng tốt.

Song song với việc ổn định bộ máy lãnh đạo, Iran lập tức phản công bằng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (drone) nhắm vào Israel cùng các căn cứ Mỹ tại Jordan, Kuwait, Bahrain, Qatar, UAE và Saudi Arabia; kéo ít nhất sáu quốc gia khác vào vòng xoáy xung đột. 

Về phía Israel, quân đội nước này cho biết đã đánh trúng hàng trăm mục tiêu qua nhiều đợt, Iran chịu tổn thất nặng nề.

Tính toán của Iran

Những dấu hiệu ban đầu cho thấy phản ứng lần này của Iran phân tán hơn so với cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6 năm ngoái - thời điểm Tehran phóng gần 600 tên lửa về phía Israel.

Dù bị tổn thương, Iran vẫn đang phản ứng có tính toán. Hôm 28-2, Tehran dường như tìm cách phong tỏa eo biển Hormuz - nơi khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ thế giới đi qua. Tổ chức Thương mại hàng hải Anh đã phát cảnh báo tới các tàu thuyền thương mại. 

Theo cây bút Dan Sabbagh trên báo The Guardian, Iran có thể gây khó khăn cho luồng tàu qua eo biển này bằng cách đặt thủy lôi từ tàu ngầm lớp Kilo do Nga chế tạo và tàu ngầm cỡ nhỏ lớp Ghadir, dù điều này không đảm bảo thành công khi Mỹ gần như chắc chắn đã bố trí tàu ngầm để ngăn chặn.

Bà Dana Stroul, Giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu chính sách Cận Đông ở Washington, nhận định: "Iran đang đáp trả bằng cách lan rộng nỗi đau ra khắp khu vực và tìm cách áp đặt cái giá phải trả lên các đồng minh, đối tác của Mỹ - những nước cho phép Mỹ đặt lực lượng và căn cứ". 

Tuy nhiên, khả năng phản công của Tehran đang bị thu hẹp dần. Hệ thống phòng không và nhiều năng lực quân sự của Iran đã bị suy yếu từ cuộc chiến với Israel năm ngoái. 

Kho tên lửa đạn đạo hiện còn khoảng 2.000 quả, đủ cho vài ngày tấn công quy mô lớn, trong khi trong tháng qua, Mỹ đã điều động hai nhóm tác chiến tàu sân bay tới khu vực: USS Abraham Lincoln ở Biển Ả Rập và USS Gerald R. Ford tại đông Địa Trung Hải, với khả năng thực hiện hơn 125 phi vụ ném bom mỗi ngày từ mỗi tàu.

Iran "cầm cự" để chờ thời

Nhà phân tích Ali Vaez thuộc Tổ chức Khủng hoảng quốc tế (ICG) nhận định "Chính sách của Iran ở đây là cầm cự", đồng thời lưu ý Iran có "ngưỡng chịu đau cao". Ông đánh giá: "Nếu cuộc xung đột này trở thành một cuộc chiến tiêu hao, thì Mỹ và Israel có khả năng chùn bước trước Iran".

Cũng cần lưu ý rằng Iran không đơn độc. Dù đã suy yếu, các lực lượng trong "trục kháng chiến" mà Tehran hậu thuẫn, như Houthi ở Yemen và Hezbollah ở Lebanon, vẫn có khả năng tấn công lực lượng Mỹ và đồng minh trong khu vực, góp phần mở rộng mặt trận ra ngoài biên giới Iran.

Tiến sĩ H. A. Hellyer tại Viện Nghiên cứu liên hợp hoàng gia (RUSI) ở Anh nhận xét: "Hiện không có dấu hiệu nào cho thấy Mỹ hay bất kỳ ai sẽ đưa bộ binh vào Iran, vì vậy độc quyền sử dụng vũ lực trong nước vẫn nằm trong tay chính quyền Iran. Điều đó chỉ thay đổi nếu xảy ra một cuộc nổi dậy kèm theo làn sóng đào ngũ hàng loạt".

Tóm lại, phương án khả thi nhất của Tehran lúc này là cầm cự trước các đợt tấn công, tiếp tục trả đũa chừng nào còn có thể và giữ quyền kiểm soát trong nước. Nhưng khi chưa có bên nào tỏ ý muốn đàm phán, thật khó hình dung cuộc chiến này sẽ kết thúc ra sao.