Vi mạch bán dẫn: Câu chuyện về 'tinh hoa' và 'lót ổ'

Câu chuyện lót ổ đón "đại bàng" là doanh nghiệp lớn trong ngành công nghiệp bán dẫn cho thấy Việt Nam đang chọn hướng đi bứt phá vào công nghệ để thoát khỏi nền kinh tế gia công thâm dụng lao động.

Để làm việc này quyết định là nhân lực chất lượng cao.

"Tôi cứ liên tưởng đến một truyện của Nhật kể về tám người trẻ tuổi đi ra thế giới học hỏi rồi trở về, thành những samurai xuất sắc mang tinh thần, trí tuệ Nhật Bản mỗi khi nghĩ đến một chiến lược trong vấn đề nhân lực của ngành vi mạch bán dẫn ở nước ta" - PGS.TS Nguyễn Văn Quy, Trưởng khoa vật liệu điện tử và linh kiện (Đại học Bách khoa Hà Nội), chia sẻ.

Giỏi và cực giỏi

Ngành công nghiệp bán dẫn không chỉ có việc thiết kế ra con chip mà có nhiều lĩnh vực từ thiết kế đến chế tạo, sản xuất linh kiện, tinh chế vật liệu bán dẫn, kiểm thử, đóng gói. Ở mỗi công đoạn ấy đều cần những người rất giỏi.

Ở Hàn, Nhật, Đài Loan, trong mỗi doanh nghiệp lớn có cả ngàn tiến sĩ được tuyển để nghiên cứu chuyên sâu, đưa ra các giải pháp tối ưu cho sản phẩm. Và Việt Nam cũng cần có người gia nhập vào đội ngũ những tiến sĩ ở các trung tâm nghiên cứu của các doanh nghiệp lớn trên thế giới.

"Chúng tôi hướng đến việc đào tạo chất lượng cao để Việt Nam có người giỏi ở tất cả các công đoạn của ngành công nghiệp bán dẫn. Họ có thể ra đi học hỏi, rồi trở về" - ông Quy nói về vấn đề chiến lược mà các cơ sở đào tạo lớn nên nghĩ đến, thay vì chỉ đào tạo để lấp đầy về số lượng.

Chúng ta phải có nhân lực giỏi và cực giỏi. PGS.TS Nguyễn Phong Điền - Phó giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội - cho rằng: "Đào tạo tinh hoa không cần hàng chục ngàn mà phải tạo nên những người rất giỏi và phải ở trình độ sau đại học".

Mục tiêu đào tạo kỹ sư chuyên sâu trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn để đạt trình độ kỹ sư bậc 7 hoặc tương tương trình độ thạc sĩ đang được Đại học Bách khoa triển khai.

Hiện tại chương trình đào tạo kỹ sư chuyên sâu đã triển khai hai khóa ở ngành thiết kế vi mạch. Nguồn tuyển là cử nhân của Bách khoa từ các ngành liên quan, đào tạo thêm 1,5 năm trong đó có nửa năm làm việc và thực hiện đồ án tốt nghiệp tại các doanh nghiệp nước ngoài, sau đó tiếp tục học lên trình độ tiến sĩ. Hai khóa kỹ sư chuyên sâu thiết kế vi mạch chỉ có khoảng 50 sinh viên.

Ở Trường Vật liệu của Đại học Bách khoa Hà Nội hiện đang mở tới khóa thứ ba đào tạo hệ cử nhân ngành vật liệu điện tử và công nghệ nano với khoảng 120 sinh viên/khóa. Những sinh viên tốt nghiệp đạt yêu cầu có thể học tiếp chương trình kỹ sư chuyên sâu hoặc được kết nối để làm việc, học tiếp ở nước ngoài.

Ta bước ra, "đại bàng" mới bước vào

PGS.TS Nguyễn Văn Quy cho rằng thành công của các sản phẩm bán dẫn phụ thuộc rất lớn vào công nghệ, vật liệu. Ở Việt Nam, lĩnh vực đào tạo này gặp khó khăn vì phải đầu tư lớn về thiết bị, phòng sạch. Một máy quang khắc có giá vài chục đến hàng trăm triệu đô la, các thiết bị khác cũng tính bằng tiền tỉ.

Không chỉ thiết bị máy móc đắt đỏ mà hóa chất cũng đắt, nhiều thời điểm khan hiếm. Nếu phải đổi hóa chất đồng nghĩa với phải đầu tư máy móc khác để tương thích. Để đào tạo sinh viên giỏi không chỉ nhà trường cần tiềm lực (thiết bị, giảng viên) mà còn cần có môi trường doanh nghiệp để sinh viên được nhúng vào, tham gia nghiên cứu, học qua dự án thực tế.

Trong khi đó, hiện doanh nghiệp nước ngoài vào Việt Nam mới mang sang phần dễ làm vì họ cần nhân công giá rẻ hơn là đội ngũ tinh hoa. Phải tới khi ta có nhân lực chất lượng cao họ mới đem sang phần khó hơn, khi đó mới hy vọng ngành công nghiệp bán dẫn ở Việt Nam phát triển.

Nên hiện thời muốn đào tạo chất lượng cao thì phải "vượt khó", giải pháp hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài để đưa sinh viên đến thực tập, mời chuyên gia nước ngoài tham gia giảng dạy, hướng dẫn các dự án của sinh viên thực hiện là hướng "đi tắt đón đầu". Ta phải dịch chuyển trước rồi mới mong một ngày nào đó doanh nghiệp nước ngoài dịch chuyển tới Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Phong Điền cho rằng trong đào tạo nhân lực cần sáu trụ cột như tuyển sinh, giảng viên, cơ sở vật chất… nhưng để đào tạo "tinh hoa" còn phải tính đến trụ cột thứ bảy là việc làm cho sinh viên tốt nghiệp. Chúng tôi tìm đối tác là doanh nghiệp ở nước ngoài để lo cho "trụ cột thứ bảy", giới thiệu các em sang vừa làm việc vừa học trình độ cao hơn.

Không lo "tinh hoa" làm việc ở nước ngoài sẽ "chảy máu chất xám". Các em có thể trở về hoặc làm việc ở nước ngoài và trở thành người kết nối, hỗ trợ các thế hệ kế tiếp, tạo nên một cộng đồng người Việt giỏi trong lĩnh vực này. Khi đó mới có thể mơ đuổi kịp thế giới".

"Vòng lặp" trong phòng lab

Vũ Quang Minh, sinh viên khóa 2 kỹ sư chuyên sâu về thiết kế vi mạch của Đại học Bách khoa Hà Nội, chia sẻ để được nhận vào phòng lab đúng với hướng chuyên sâu mà mình theo đuổi không chỉ có kết quả học tập tốt mà phải thể hiện được lý do và quyết tâm theo đuổi lĩnh vực mình chọn.

"Từ năm thứ ba hệ cử nhân, sau khi được nhận vào phòng lab sẽ là những ngày tận dụng mọi thời gian có thể để đến lab làm việc, không có giờ giấc cố định nào. Có những khi từ giảng đường, chúng em lên thẳng phòng lab và ở đó tới 8h - 9h tối. Rất ít thời gian đi chơi. Thực ra xem "vi mạch" là đam mê, là niềm vui rồi thì cả ngày dành cho nó cũng không phải điều quá mệt mỏi", Minh kể.

Minh cũng như một số sinh viên, được may mắn nhận vào phòng lab của PGS.TS Phạm Nguyễn Thanh Loan, Giám đốc chương trình đào tạo hệ thống nhúng thông minh và IoT tại khoa điện tử, Trường Điện - Điện tử.

Hướng nghiên cứu chủ yếu cô Loan hướng dẫn sinh viên là thiết kế vi mạch tích hợp tương tự (IC tương tự) cho khối thu công suất thấp ở các ứng dụng IoT và y sinh, thiết kế vi mạch tích hợp tương tự (IC tương tự) cho mạch công suất hiệu suất cao. Phòng Lab thường xuyên có khoảng 20 - 30 sinh viên làm việc, tất cả đều là học với dự án thực tế.

PGS.TS Phạm Nguyễn Thanh Loan chia sẻ hiện có chưa đến 50% số sinh viên của khoa được nhận vào các lab học tập và có chưa đến một nửa số đó được chuyển tiếp học kỹ sư chuyên sâu.

"Các em học kỹ sư chuyên sâu có một năm học tập, làm việc ở lab sau đó sẽ được gửi đến các doanh nghiệp nửa năm để làm việc và hoàn thiện đồ án tốt nghiệp". Những sinh viên này có thể chỉ về trường một ngày bảo vệ đồ án hoặc bảo vệ online, sau đó tiếp tục ở nước ngoài.

Chúng tôi cần các em bám trụ ở các doanh nghiệp nước ngoài để tiếp tục hỗ trợ các thế hệ sau của trường như các em từng được các "tiền bối" hỗ trợ trước đó. Chúng tôi đang duy trì "vòng lặp" như thế cho mục tiêu đào tạo tinh hoa.

Trong số những sinh viên từ đây ra đi các nước, tôi chỉ mong 10% trở về, làm được gì đó tại Việt Nam là mừng lắm rồi. Nhưng không về không phải tệ vì đó sẽ là những cánh tay nối dài cho cơ sở đào tạo. Rồi cứ thế, nước lên thuyền sẽ lên", bà Loan chia sẻ.