Từ 'kho báu' di sản đến sinh kế bền vững

Trong bối cảnh phát triển mới, văn hóa các dân tộc thiểu số đang được nhìn nhận lại không chỉ như một 'kho báu' - di sản cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng, có khả năng tạo sinh kế và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam diễn ra từ 17-19.4 tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội), với Hội nghị toàn quốc triển khai công tác văn hóa dân tộc giai đoạn 2026 - 2030 do Bộ VH-TT-DL tổ chức, quy tụ đại diện 54 dân tộc, nghệ nhân, già làng, người có uy tín. Đây không chỉ là dịp tôn vinh bản sắc, mà còn đặt ra những định hướng mới cho công tác bảo tồn di sản và phát triển văn hóa dân tộc trong giai đoạn tới.

Chuyển đổi tư duy: từ bảo tồn di sản sang phát triển

Phát biểu tại hội nghị, các đại biểu thống nhất nhận định: công tác văn hóa dân tộc thời gian qua đã có bước chuyển căn bản về tư duy. Từ cách tiếp cận "bảo tồn đơn thuần", tĩnh tại, các chính sách đang từng bước chuyển sang "bảo tồn trong phát triển", gắn với du lịch đặc biệt là gắn với sinh kế bền vững, nâng cao đời sống người dân.

Nhấn mạnh định hướng này, Thứ trưởng Bộ VH-TT-DL Trịnh Thị Thuỷ khẳng định, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, trong đó văn hóa các dân tộc thiểu số giữ vai trò trụ cột, vừa bảo tồn bản sắc, vừa tạo động lực phát triển bền vững.

Thực tiễn triển khai cho thấy, sự chuyển đổi không chỉ dừng ở chủ trương mà đã đi vào đời sống bằng những chương trình cụ thể. Giai đoạn 2021–2025, nhiều hoạt động phục hồi, phát huy di sản văn hóa phi vật thể được triển khai tại Thái Nguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Hòa Bình, Tuyên Quang, với các loại hình như rối cạn Tày, hát Sọong Cô, Páo dung, nghề thêu Dao, dệt thổ cẩm. Không chỉ phục dựng, các chương trình còn tổ chức truyền dạy trong cộng đồng, thu hút đông đảo người dân và học sinh tham gia, góp phần trao truyền giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.

Cùng với đó, nhiều mô hình văn hóa cộng đồng được hình thành và duy trì như câu lạc bộ hát then đàn tính, đội văn nghệ dân gian, đội múa truyền thống trong trường học. Các chương trình cũng hỗ trợ trang phục, nhạc cụ và công cụ sản xuất, tạo điều kiện để người dân vừa thực hành di sản, vừa từng bước gắn với phát triển sinh kế.

Từ đó đã hình thành những "hạt nhân văn hóa" tại cơ sở, góp phần duy trì sinh hoạt văn hóa thường xuyên, nâng cao nhận thức và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Các hoạt động này bước đầu tạo chuyển biến trong đời sống, tạo "sức bật" cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Thực tế cho thấy, tư duy "bảo tồn gắn với phát triển" đang đi vào chiều sâu, khi nhiều giá trị văn hóa sau phục hồi đã từng bước "sống" trong đời sống đương đại, trở thành nền tảng cho du lịch và kinh tế văn hóa.

Nhân rộng mô hình - "bản đồ" sinh kế từ di sản

Một trong những điểm nhấn được hội nghị đánh giá cao là việc đã đưa vào vận hành các mô hình bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021–2025 tại nhiều địa phương. Đây được xem là "bản đồ" thực tiễn, bước đầu minh chứng cho khả năng chuyển hóa di sản thành nguồn lực phát triển.

Dẫn chứng từ thực địa, các chương trình do Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam chủ trì tại khu vực miền núi phía Bắc cho thấy sức sống của mô hình. Nghệ thuật múa khèn của người Mông tại xã Bằng Thành (Bắc Kạn) đã được đưa vào trường phổ thông dân tộc nội trú, thu hút học sinh tham gia. Rối Tày Thẩm Rộc (Thái Nguyên) từ nguy cơ mai một đã được khôi phục, phát triển thành câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa trong cộng đồng.

Tại Cao Bằng, Hòa Bình, Tuyên Quang, việc phục hồi nghề dệt, thêu trang phục truyền thống được triển khai đồng bộ, từ hỗ trợ khung dệt, nguyên liệu đến tổ chức truyền dạy, giúp người dân duy trì thực hành di sản và từng bước gắn với sinh kế.

Điểm then chốt là phương châm "lấy cộng đồng làm trung tâm", với nghệ nhân, người có uy tín giữ vai trò nòng cốt, giúp di sản từng bước trở thành nguồn lực phục vụ đời sống.

Văn hóa - từ "chi phí" sang "đầu tư"

Vai trò của văn hóa trong phát triển đã thay đổi. Văn hóa không còn được coi là lĩnh vực "tiêu tiền", mà đang dần trở thành một khoản đầu tư dài hạn - đầu tư cho con người, cho bản sắc và cho sự phát triển bền vững.

Các định hướng giai đoạn 2026 - 2030 tiếp tục khẳng định: văn hóa là nguồn lực nội sinh, là động lực quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội. Việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch, dịch vụ và các ngành công nghiệp văn hóa sẽ được đẩy mạnh, nhằm tạo ra giá trị kinh tế cụ thể từ di sản.

Bên cạnh kết quả đạt được vẫn còn một số hạn chế như tính bền vững chưa cao, kết nối thị trường còn yếu, nguồn nhân lực cơ sở thiếu và yếu đang trở thành "điểm nghẽn". Điều này đòi hỏi các giải pháp đồng bộ trong giai đoạn tới, đặc biệt là tăng cường liên kết thị trường và nâng cao năng lực tại chỗ, để bảo đảm hiệu quả bền vững của các mô hình.