'Tiền phương' hàng hải của siêu vùng TP.HCM

Khu thương mại tự do (FTZ) TP.HCM đang đứng trước yêu cầu định vị chiến lược theo cả hai chiều: gắn kết nội địa và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị quốc tế.

Ngày 27-1, tại hội thảo "Kết nối liên vùng - động lực phát triển khu thương mại tự do TP.HCM", do báo Tuổi Trẻ phối hợp với Sở Công Thương TP.HCM tổ chức tại Khách sạn Majestic Saigon (TP.HCM) với sự đồng hành của Vietcombank và PV GasD, các chuyên gia, doanh nghiệp đã đưa ra nhiều hiến kế nhằm định vị vai trò, mô hình và hướng phát triển phù hợp cho FTZ TP.HCM trong bối cảnh đòi hỏi mới về hiệu quả của liên kết vùng, tăng trưởng của TP.HCM và cả thương mại toàn cầu.

Kết nối chuỗi giá trị liên vùng

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Việt Hà, Phó trưởng Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp TP.HCM (HEPZA), cho hay việc lựa chọn mô hình FTZ gắn với cảng biển tại khu vực Cái Mép Hạ dựa trên kinh nghiệm quốc tế.

Khu FTZ có vị trị có nằm trên phường Tân Phước và phường Tân Hải (TP.HCM) với quy mô 3.808,6ha, cách trung tâm TP.HCM khoảng 50km về phía tây bắc, cách sân bay quốc tế Long Thành khoảng 25km về phía bắc.

Theo ông Hà, FTZ gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ sẽ được phát triển theo mô hình phức hợp đa chức năng "cảng biển - logistics - công nghiệp - đô thị dịch vụ". Cấu trúc khu theo hướng hiện đại sẽ có 3 lớp chức năng tạo nên hệ sinh thái FTZ hiện đại, gồm: đầu mối giao thông vận tải (cảng biển, cảng thủy nội địa, ga đường sắt), kho bãi logistics và công nghiệp, đô thị, dịch vụ.

Các khu chức năng trong FTZ đáp ứng điều kiện khu phi thuế quan theo quy định của pháp luật, được bảo đảm hoạt động kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan của hải quan và hoạt động quản lý nhà nước theo lĩnh vực tương ứng của các cơ quan có liên quan theo quy định của pháp luật.

Chuyên gia kinh tế Đỗ Thiên Anh Tuấn - Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright - nhấn mạnh cảng Cái Mép - Thị Vải trong FTZ này là một trong những cảng nước sâu hiếm hoi đón được tàu tải trọng siêu lớn, sánh với cảng Hải Phòng.

FTZ Cái Mép Hạ cũng sẽ cạnh tranh hơn Khu kinh tế Vân Phong, khi nằm ở khu vực có nguồn hàng, từ các trung tâm sản xuất lớn như Bình Dương và Đồng Nai. 

"Cái Mép Hạ sẽ là điểm mạnh cạnh tranh của TP.HCM, với rất nhiều tiềm năng và lợi thế tập hợp được tại FTZ này", ông Tuấn nói.

Phân tích rõ hơn về vai trò của FTZ Cái Mép Hạ, ông Vũ Chí Kiên - Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM - cho biết TP.HCM sau khi sáp nhập với hai địa phương lớn bên cạnh là Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã tạo điều kiện để hình thành một siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics.

FTZ Cái Mép Hạ, theo đó, được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối và tổ chức chuỗi giá trị của toàn vùng.

"Với địa giới mới, Cái Mép Hạ chính thức trở thành cửa ngõ hàng hải trực tiếp của TP.HCM. Đây là địa điểm tối ưu nhất để đặt viên gạch đầu tiên cho mô hình FTZ thế hệ mới nhờ các lợi thế sẵn có", ông Kiên nêu.

FTZ Cái Mép Hạ sẽ là "tiền phương" hàng hải của siêu vùng TP.HCM. Với lợi thế cảng nước sâu, đảm nhiệm vai trò "cửa ngõ hàng hải", điểm trung chuyển quốc tế, trực tiếp đưa hàng hóa của toàn vùng ra thị trường toàn cầu.

Các khu vực sản xuất công nghiệp tại Bình Dương và Đồng Nai, gắn với sân bay quốc tế Long Thành, đóng vai trò "hậu phương", đồng thời là "cửa ngõ hàng không", bổ trợ cho cấu trúc logistics đa phương thức của toàn vùng.

Theo đó, hàng hóa từ các cụm công nghiệp tập trung tại Bình Dương và Đồng Nai sẽ được đưa vào FTZ Đồng Nai (gắn liền với sân bay Long Thành) để thực hiện các khâu chế biến sâu, đóng gói và kiểm định, trước khi theo hệ thống cao tốc liên vùng kết nối trực tiếp với FTZ Cái Mép Hạ để xuất khẩu, tối ưu hóa chi phí cho doanh nghiệp.

Năng lực sản xuất của Bình Dương và Đồng Nai được dẫn dòng về FTZ Cái Mép Hạ. Ngược lại, nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu qua cảng là đầu vào cho "hậu phương" sản xuất, tạo nên sự kết nối hai chiều chặt chẽ.

Tầm nhìn dài hạn từ FTZ

Theo các chuyên gia tại hội thảo, FTZ tại TP.HCM sẽ không chỉ là giải pháp "tình thế" hay giải quyết tăng trưởng của thành phố trong ngắn hạn, mà còn là động lực tăng trưởng lâu dài cho vùng Đông Nam Bộ, đóng góp vào tăng trưởng bền vững của cả nước.

Ông Bùi Đào Thái Trường, Giám đốc hợp danh, Tổng giám đốc Roland Berger Việt Nam, nhận định FTZ Cái Mép Hạ hình thành trong lúc thế giới có những yêu cầu mới và đây cũng là cơ hội cho TP.HCM trong việc định hướng và điều chỉnh hiệu quả mô hình.

Các biện pháp thuế quan và phòng vệ thương mại của Mỹ làm gia tăng chi phí và mức độ bất định cho doanh nghiệp hoạt động trong FTZ, đặc biệt là những ngành phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ.

"Tuy nhiên về dài hạn, chính các rào cản này lại tạo áp lực buộc FTZ phải chuyển dịch sang các mô hình có giá trị cao hơn và đa dạng hóa thị trường", ông Trường nhận định và cho rằng với TP.HCM, FTZ được xem là công cụ quan trọng để tháo gỡ bài toán tăng trưởng đang dần "chạm trần".

Cũng theo các chuyên gia, thay vì tiếp tục dựa vào mở rộng quy mô, thành phố cần đặt trọng tâm vào tái cơ cấu kinh tế theo chiều sâu, chuyển dịch mạnh sang các chuỗi giá trị công nghiệp và dịch vụ có giá trị gia tăng cao, gắn với đổi mới công nghệ, logistics hiện đại và các ngành dịch vụ hỗ trợ.

FTZ tạo điều kiện để TP.HCM mở rộng không gian phát triển, qua đó giải phóng dư địa tăng trưởng mới. Việc hình thành các không gian công nghiệp - đô thị - dịch vụ không chỉ giúp giãn dân, giảm áp lực cho khu vực trung tâm, mà còn tạo nền tảng cho phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ hiện đại, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.

"Kinh nghiệm quốc tế cho thấy vai trò rõ nét của các FTZ trong thúc đẩy tăng trưởng. FTZ Thượng Hải, kể từ khi thành lập năm 2013, đã thu hút hơn 84.000 doanh nghiệp, với kim ngạch xuất khẩu chiếm khoảng 30% tổng kim ngạch của toàn bộ các FTZ tại Trung Quốc vào năm 2023, đồng thời tạo ra hàng ngàn việc làm", một chuyên gia nói.

Theo gợi ý từ đại diện Roland Berger, TP.HCM cần phải xây dựng một chiến lược phát triển FTZ độc đáo, thuyết phục và tạo sức cạnh tranh trên khu vực và toàn cầu, với việc tìm kiếm các ngách và động lực phù hợp, qua đó thu hút nguồn vốn từ các nhà đầu tư.