Thời của lao động gen Z: Gỡ nút thắt lao động giá rẻ

Lợi thế lao động giá rẻ dần cạn, Việt Nam đứng trước bài toán phải tăng năng suất để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số mà Đại hội Đảng XIV đã thông qua. Và gen Z được kỳ vọng sẽ là chìa khóa góp sức tháo gỡ điểm nghẽn này.

Trong các mục tiêu hướng đến tăng trưởng hai con số có đề ra tốc độ tăng năng suất lao động khoảng 8,5%/năm, tỉ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ đạt 35-40%... Với lợi thế lao động trẻ, am hiểu công nghệ, sẵn sàng thích nghi, gen Z khá phù hợp với những đổi thay để hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế.

Tối ưu lao động trẻ

Bản tin thị trường lao động Việt Nam quý 4-2025 do Bộ Nội vụ công bố cả nước có 53,8 triệu lao động. Trong đó 52,7 triệu người có việc làm, tỉ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ đạt 29,5%. Đặc biệt khoảng 1,4 triệu thanh niên "3 không" (không có việc làm, không tham gia học tập, không tham gia đào tạo), chiếm tới 10,2% tổng số thanh niên, tăng trên 124.000 người so với cùng kỳ năm ngoái.

Riêng quý 4-2025 ghi nhận hơn 166.000 người nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp. Trong đó tới 61,2% đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp không có bằng cấp, chứng chỉ, trong khi nhóm có trình độ đại học trở lên là 19,2%.

Còn báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về "Việc làm trong chuỗi cung ứng toàn cầu" cho thấy đến năm 2023, Việt Nam có hơn 20 triệu lao động làm việc trong chuỗi cung ứng toàn cầu, tương đương trên 35% tổng số việc làm của nền kinh tế. Trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam chiếm tới 27,1% tổng số việc làm chuỗi cung ứng, cao hơn Indonesia và Thái Lan.

Việc làm gắn với chuỗi cung ứng toàn cầu tại Việt Nam đã tăng hơn ba lần kể từ năm 2000, đạt đỉnh vào năm 2019 với trên 22 triệu lao động (gần 40% tổng việc làm). Ngành sản xuất là trụ cột khi 82% việc làm phụ thuộc vào nhu cầu từ nước ngoài và đóng góp gần 49% tổng số việc làm chuỗi cung ứng của nền kinh tế.

Tuy vậy, tỉ lệ việc làm yêu cầu kỹ năng cao trong các ngành sản xuất chuỗi cung ứng chỉ đạt 5,9%, thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn nền kinh tế (10,9%). Phần lớn lao động vẫn nằm ở nhóm kỹ năng trung bình hoặc thấp khiến năng suất lao động thấp và khả năng nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu bị hạn chế.

ILO đánh giá đây là nút thắt lớn nhất nếu Việt Nam muốn chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên giá trị gia tăng và kỹ năng cao, nhất là hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. 

Dẫn chứng ngành may mặc sử dụng khoảng 3,4 triệu lao động (2023) với 75% là phụ nữ, phần lớn tập trung ở nhóm kỹ năng trung bình. Do đó muốn nâng cao năng suất cần đột phá về công nghệ, chuyển đổi số, định hướng xanh…

Tập trung tạo nguồn tại chỗ

Ông Huang Jen Chieh - Tổng giám đốc Công ty TNHH Pegatron Việt Nam (Hải Phòng) - cho biết họ đang liên kết phối hợp đào tạo với 20 trường đại học, cao đẳng, cấp học bổng tài năng, tiếp nhận sinh viên thực tập… Những trường hợp nhân sự trẻ xuất sắc sẽ được cử đi đào tạo miễn phí tại các chi nhánh của tập đoàn ở Trung Quốc, Đài Loan nhằm nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng quản lý.

"Chúng tôi đang xây nhà xưởng ở giai đoạn 4, dự kiến khi xây dựng giai đoạn 5 sẽ xây dựng trung tâm R&D (nghiên cứu và phát triển). Doanh nghiệp đã cử cán bộ nguồn sang Việt Nam để sẵn sàng đào tạo cho lao động địa phương", ông Huang Jen Chieh thông tin.

Còn ông Nguyễn Quang Đạt - Phó tổng giám đốc Công ty cổ phần kim khí Thăng Long (Hà Nội) - cho biết doanh nghiệp sẽ điều chỉnh cơ chế tiền lương gắn với KPI và kiểm soát năng suất, hiệu quả công việc để kích thích người lao động làm việc. Với khối sản xuất, công ty căn cứ vào sản lượng, khuyến khích vượt sản phẩm để thưởng. Với khối gián tiếp luôn có yêu cầu về thời hạn hoàn thành, tốc độ xử lý công việc.

Công ty có phần mềm quản lý kế hoạch sản xuất, báo cáo, quy trình đầu vào - đầu ra. 

"Chúng tôi kỳ vọng tăng 30% năng suất, cơ cấu lại lực lượng lao động, qua đó tăng thu nhập cho người lao động và giúp công ty phát triển, giữ lợi thế giá cả đơn hàng với đối tác. 

Một phần doanh thu sẽ dùng tái đầu tư trang thiết bị, máy móc tự động hóa như robot hỗ trợ, máy gắp hàng", ông Đạt nói.

Bà Bùi Thị Hoa - quản lý nhân sự nhà máy biến thế Công ty TNHH Hitachi Energy Việt Nam (Bắc Ninh) - nói công ty đã triển khai hệ thống quản lý Digital, cải tiến liên tục Kaizen, Lean 6Sigma, ITM hay tích hợp trí tuệ nhân tạo và các công cụ phân tích dữ liệu để tối ưu quy trình sản xuất, dự báo nhu cầu nhân lực, giảm thời gian chờ và hạn chế sai lỗi.

Các nhà máy được tăng cường tự động hóa bằng máy móc hiện đại và chuẩn hóa thao tác, nâng cao độ chính xác, an toàn, đồng thời thiết lập bảng điều khiển thời gian thực theo dõi KPI, năng suất, chất lượng. 

"Ngoài đào tạo chuyên môn, công ty tổ chức các khóa học về kỹ năng sử dụng phần mềm ứng dụng, thiết bị kỹ thuật số và công cụ phân tích để nhân sự làm việc hiệu quả hơn", bà Hoa chia sẻ.

(còn tiếp)