Những đổi mới mang tính lịch sử

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 chứng kiến nhiều đổi mới mang tính đột phá, lần đầu tiên được triển khai.

Đó không đơn thuần là sự điều chỉnh về mặt kỹ thuật tổ chức mà phản ánh tư duy quản trị hiện đại, hiệu quả trên con đường bước vào kỷ nguyên mới của đất nước.

Mô hình chính quyền 2 cấp trong bầu cử

Cuộc bầu cử lần này diễn ra vào thời điểm đất nước vừa trải qua 40 năm đổi mới với những thành tựu có ý nghĩa lịch sử. 2026 cũng là năm đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng - nhiệm kỳ "bản lề" mở ra cánh cửa để đất nước bước vào kỷ nguyên hùng cường.

Điểm mới có tác động sâu sắc và mang tính nền tảng nhất trong kỳ bầu cử lần này chính là việc lần đầu tiên triển khai tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp giúp tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, tạo điều kiện cho công tác chỉ đạo, điều hành bầu cử tập trung, thống nhất. Điều này cũng đặt ra yêu cầu cần rà soát, điều chỉnh phân chia đơn vị bầu cử, cơ cấu đại biểu và tổ chức bộ máy phục vụ bầu cử.

Ngày 1.3, trả lời Báo Thanh Niên, ông Phạm Đình Toản, Phó chủ nhiệm thường trực Văn phòng Quốc hội, Phó chánh văn phòng Hội đồng Bầu cử quốc gia, cho biết đối với việc phân chia đơn vị bầu cử, các địa phương căn cứ quy mô dân số, đặc điểm địa bàn, điều kiện giao thông và phân bố dân cư để xác định số đơn vị và số đại biểu được bầu. Một số nơi thực hiện điều chỉnh địa điểm bỏ phiếu phù hợp địa giới mới nhưng đều tính toán theo hướng thuận tiện, an toàn cho cử tri, nhất là tại địa bàn rộng, dân cư phân tán.

Về cơ cấu đại biểu, cơ cấu đại biểu Quốc hội khóa XVI được điều chỉnh theo hướng tăng số lượng đại biểu ở T.Ư và đại biểu chuyên trách; giảm số lãnh đạo tỉnh, thành kiêm trưởng đoàn ĐBQH, đồng thời, tăng tỷ lệ đại biểu từ khối viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, hiệp hội sản xuất - kinh doanh.

Việc này giúp nâng cao tính chuyên nghiệp, chất lượng lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, thể hiện sự đổi mới, tăng cường trách nhiệm của đại biểu đối với cử tri, là nòng cốt giúp Quốc hội hoạt động hiệu quả hơn, sát dân và đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới. Đối với HĐND, cơ cấu, thành phần cơ bản giữ ổn định. Việc xác định cơ cấu được thực hiện chặt chẽ, trên cơ sở hiệp thương dân chủ và thống nhất cao. Về quyền bầu cử, trách nhiệm giám sát, kiến nghị và phản ánh của cử tri vẫn được bảo đảm theo luật định.

"Trong bối cảnh bộ máy tinh gọn, yêu cầu về chất lượng hoạt động của đại biểu và hiệu quả giám sát càng được nâng cao; việc ứng dụng công nghệ thông tin và các kênh tương tác trực tuyến cũng tạo điều kiện tăng cường công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình", ông Phạm Đình Toản cho biết.

Đột phá về hiệu suất hành chính

Điểm mới thứ hai trong cuộc bầu cử lần này là việc điều chỉnh giảm thời gian thực hiện các bước trong quy trình bầu cử. Theo Nghị quyết số 199/2025/QH15 của Quốc hội, ngày bầu cử được ấn định vào 15.3, sớm hơn khoảng 2 tháng so với các kỳ bầu cử trước đây.

Qua đó rút ngắn khoảng thời gian giữa Đại hội Đảng toàn quốc và kỳ họp thứ nhất của Quốc hội, HĐND khóa mới để kịp thời kiện toàn nhân sự cấp cao, giúp cho việc phân công cấp ủy viên khóa mới đảm bảo tính đồng bộ, tổng thể, ổn định liên tục, liên thông đội ngũ cán bộ chủ chốt trong các cơ quan Đảng, Nhà nước, Chính phủ, MTTQ, các đoàn thể chính trị - xã hội. Đồng thời, cấp ủy các cấp nhiệm kỳ mới kịp thời triển khai Nghị quyết Đại hội XIV và đại hội Đảng các cấp.

Tổng thời gian từ khi kết thúc việc nộp hồ sơ ứng cử đến ngày bầu cử đã được rút ngắn từ 70 ngày xuống còn 42 ngày. Các mốc thời gian hiệp thương, công bố danh sách người ứng cử, giải quyết khiếu nại tố cáo cũng được điều chỉnh tương ứng, bảo đảm tính đồng bộ, đúng quy định và phù hợp thực tiễn.

Ông Phạm Đình Toản khẳng định việc rút ngắn thời gian thực hiện một số bước trong quy trình bầu cử không đồng nghĩa với việc lược bỏ thủ tục hay làm giảm chất lượng bầu cử nhưng đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm và năng lực tổ chức, đặc biệt trong khâu liên quan đến công tác nhân sự, hiệp thương, hồ sơ ứng cử, lập danh sách cử tri, tổng hợp, báo cáo kết quả và số liệu liên quan đến bầu cử.

Động lực vận hành cuộc bầu cử hiện đại

Vận hành mô hình chính quyền 2 cấp trong bầu cử và rút ngắn thời gian thực hiện các bước trong quy trình bầu cử vừa là động lực vừa là đòi hỏi tất yếu của thay đổi, đổi mới thứ ba: chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong một số công việc.

Theo đó, việc lập và quản lý danh sách cử tri được thực hiện thông qua khai thác, sử dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID. Ngày 26.2, phát biểu tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc triển khai công tác bầu cử, Thứ trưởng Bộ Công an Nguyễn Văn Long cho biết Bộ đã ban hành quy định về khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và VNeID để lập danh sách cử tri, in thẻ cử tri; phối hợp tập huấn cho các địa phương trong toàn quốc về công tác bầu cử.

Đến nay đã có 3.320/3.321 đơn vị cấp xã, phường ứng dụng phần mềm vào công tác lập danh sách cử tri. Các đơn vị đã phân cử tri về các khu vực bỏ phiếu trên hệ thống phần mềm cho trên 78,5 triệu cử tri đủ điều kiện bỏ phiếu, đạt tỷ lệ 99,48%. Bộ Công an cũng phối hợp chặt chẽ với Văn phòng Quốc hội triển khai kết nối Trang thông tin bầu cử với hệ thống định danh và xác thực điện tử, tích hợp, đăng nhập bằng tài khoản VNeID từ ngày 17.12.2025.

Đồng thời, đã kết nối trang thông tin bầu cử với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để người ứng cử có thể khai thác thông tin tự động điền vào mẫu kê khai. Thay vì cán bộ tổ bầu cử phải "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để ghi chép thủ công như trước, việc sử dụng dữ liệu từ Bộ Công an giúp danh sách cử tri được cập nhật chính xác theo thời gian thực, đảm bảo quyền bầu cử của mọi công dân một cách công bằng và minh bạch nhất. Cạnh đó, các địa phương đã chủ động sử dụng các nền tảng mạng xã hội để đăng tải nội dung tuyên truyền bầu cử tới cử tri một cách nhanh chóng, sinh động và có sức lan tỏa.

Có thể thấy, 3 đổi mới của cuộc bầu cử lần này có mối liên hệ mật thiết, không thể tách rời. Việc rút ngắn thời gian quy trình bầu cử chỉ thực sự khả thi khi có sự hỗ trợ đắc lực của chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp giúp cấu trúc bộ máy trở nên gọn nhẹ hơn giúp việc triển khai các ứng dụng công nghệ và truyền đạt các chỉ đạo bầu cử thông suốt hơn, đồng thời tạo điều kiện để tập trung nguồn lực cho chuyển đổi số.

Trao đổi với PV Thanh Niên, ông Phạm Đình Toản nhìn nhận: "Giai đoạn đầu vận hành mô hình mới, khối lượng công việc lớn, yêu cầu tiến độ và chất lượng cao, trong khi thời gian thực hiện quy trình được rút ngắn, đòi hỏi sự quyết tâm, phối hợp chặt chẽ và chuẩn bị kỹ lưỡng, bài bản, khoa học từ sớm giữa các cơ quan liên quan. Việc ứng dụng công nghệ thông tin cũng đặt ra yêu cầu về nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ làm công tác bầu cử các cấp. Trước yêu cầu đó, Quốc hội đã sớm thành lập Hội đồng Bầu cử quốc gia, kịp thời ban hành kế hoạch và văn bản hướng dẫn; các cơ quan T.Ư và địa phương tăng cường tập huấn, chuẩn bị điều kiện bảo đảm tốt nhất cho bầu cử. Mục tiêu xuyên suốt là tổ chức cuộc bầu cử dân chủ, công khai, minh bạch, đúng pháp luật, an toàn và tiết kiệm".

Ngày hội toàn dân đi bầu không chỉ là đợt sinh hoạt dân chủ sâu rộng để cử tri cả nước lựa chọn những người tiêu biểu, xứng đáng đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân mà còn là dịp để cử tri cả nước trải nghiệm một quy trình bầu cử hiện đại, minh bạch.