Nhà hát cung đình độc đáo nhất Việt Nam đang bị trùng tu ra sao?

Minh Khiêm đường - nhà hát cung đình độc đáo bậc nhất Việt Nam nằm trong quần thể lăng vua Tự Đức, đã được hạ giải trùng tu sau nhiều năm tồn tại.

Tuy nhiên khi giai đoạn trùng tu dần hoàn thành, nhà hát dần lộ rõ những yếu tố không đúng với nguyên gốc của di tích trước khi hạ giải trùng tu.

Nhà hát cung đình độc đáo nhất Việt Nam nằm trong lăng mộ vua

Minh Khiêm đường là nhà hát cung đình nằm trong khuôn viên lăng vua Tự Đức ở phường Thủy Xuân (TP Huế).

Trên tấm hoành phi bằng gỗ khá lớn được chạm trổ và sơn son thếp vàng, ngoài ba chữ lớn "Minh Khiêm đường" còn có một khoảng bên trái ghi rõ thời điểm xây dựng: "Tự Đức thập nhất niên thập nhị nguyệt cát nhật tạo" (xây dựng vào ngày tốt tháng 12 năm Tự Đức thứ 17), tức tháng 1 năm 1865.

Minh Khiêm Đường là một tòa nhà bằng gỗ, có ba gian hai chái với mặt bằng hình chữ nhật. Nền công trình được lát gạch Bát Tràng, chung quanh bó vỉa bằng đá thanh.

Tòa nhà cao khoảng 8m, toàn bộ giàn mái của nó được chống đỡ bởi một hệ thống cột gỗ lim gồm 6 hàng cột dọc và 8 hàng cột ngang.

Mặt bằng của sân khấu là phần giữa của mặt nền 3 gian nhà. Đáng chú ý nhất ở đây là phần trang trí trên trần. Ở đó, các nghệ nhân thời Tự Đức đã trang trí thành một bầu vũ trụ bao la, gồm có mặt trời (đường kính khoảng 30 cm), các đám mây ngũ sắc và khoảng 50 vì tinh tú được làm bằng thủy tinh, chung quanh bạc khy đồng.

Sân khấu là hạng mục chiếm diện tích lớn nhất trong tổng thể công trình, được bố trí gồm ba gian chính chạy dọc giữa hai hàng cột trụ. Ở phần chái đông, một gác nhỏ được dựng nối tiếp, với mặt sàn cao khoảng 2,7m.

Phía trước gác mở một cửa vòm có hình dáng như phần chân của cổng thành, còn phía trên là một gác nhỏ, phía trước có lan can gỗ chạm khắc hoa văn tinh tế. Phía sau gác bố trí cầu thang gỗ để diễn viên lên xuống thuận tiện. Đây là không gian dành riêng cho nhân vật vua trong các vở tuồng có yếu tố hoàng cung.

Sinh thời, vua Tự Đức rất mê tuồng nên trong quá trình xây dựng lăng của mình, nhà vua đã cho xây dựng một nhà hát cung đình để mỗi lần hành cung đến sẽ có nơi biểu diễn hát.

Trong tấm bia bảo vật quốc gia "Khiêm Cung ký" đặt tại lăng, vua Tự Đức viết: "Minh Khiêm đường bị lâm hạnh tấu nhạc dã" (Minh Khiêm đường được làm sẵn để khi vua lên chơi thì nghe trình tấu nhạc).

Trải qua hơn 150 năm tồn tại với bao bể dâu biến cố, Minh Khiêm đường là nhà hát cung đình gần như còn nguyên vẹn nhất Việt Nam. Đây cũng là nhà hát duy nhất nằm trong khu vực lăng mộ của một vị vua triều Nguyễn.

Năm 2024, nhà hát được hạ giải gần như toàn bộ để trùng tu lớn. Dự án này nằm trong dự án trùng tu lăng Tự Đức do Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế làm chủ đầu tư với tổng kinh phí được duyệt hơn 100 tỉ đồng.

Nhà hát cung đình có đang bị "làm mới"?

Dự án trùng tu lăng Tự Đức sẽ hoàn thành vào năm 2027. Đến thời điểm này, việc thi công công trình đã đạt khoảng 80% khối lượng. Riêng với Minh Khiêm đường, công trình này cơ bản đã hoàn thành trùng tu kiến trúc.

Tuy nhiên nhiều du khách tham quan lăng Tự Đức đã tỏ vẻ ngỡ ngàng khi nhà hát này có nhiều yếu tố được cho là không đúng với nguyên gốc công trình trước khi trùng tu.

Theo đó phía mặt sân khấu nơi có trang trí hình cổng thành và một gác nhỏ phía bên trên trước đây có 4 ô cửa, gồm 2 cửa lớn và 2 cửa nhỏ. Tuy nhiên hiện nay đơn vị trùng tu đã dùng gỗ ép bịt mất 2 cửa lớn.

So sánh với các bức ảnh tư liệu trước khi công trình bị hạ giải, hai cảnh cửa gỗ này hiện nay đã không còn. Ở 2 phần cửa ngoài cùng, đơn vị thi công đã dùng gỗ lắp thêm vào phía bên trên ô cửa.

Các chi tiết trang trí vẽ những tinh tú, mặt trăng, mặt trời trên trần gỗ bên trong nhà hát cũng được cho là không đúng theo nguyên gốc trước khi hạ giải. Một số ý kiến còn cho rằng Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã "làm mới" Minh Khiêm đường.

Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, đại diện Ban quản lý dự án di tích cố đô Huế (đơn vị thuộc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế và là chủ đầu tư dự án trùng tu lăng Tự Đức), cho biết theo phê duyệt ban đầu, Minh Khiêm đường sẽ được trùng tu nguyên vẹn như trước khi hạ giải.

Đến tháng 9-2024, đơn vị tư vấn thiết kế công trình tiếp nhận nhiều tư liệu ảnh mới về lăng vua Tự Đức vào khoảng thời gian từ 1920-1929. 

Dựa vào các tư liệu này, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã họp, lấy ý kiến hội đồng tham vấn khoa học (bao gồm các chuyên gia, nhà nghiên cứu và cá nhân có liên quan) và thông qua việc điều chỉnh trùng tu, trong đó có điều chỉnh các hạng mục ở Minh Khiêm đường.

Vị đại diện này cũng cho biết việc dùng ván ép đóng hai cảnh cửa ở sân khấu Minh Khiêm đường, đóng thêm gỗ ở cửa hai bên nhà hát, phục hồi mái lưa trần… nằm trong đợt điều chỉnh này và đã được Cục Di sản văn hóa chấp thuận.

Tuy nhiên khi Tuổi Trẻ Online đề nghị chủ đầu tư cung cấp tư liệu, căn cứ lịch sử liên quan đến yếu tố gốc về việc điều chỉnh thiết kế ở Minh Khiêm đường, các văn bản liên quan đến việc nhóm họp hội đồng khoa học về quyết định các thay đổi thì vị đại diện này nói rằng đang cùng các đơn vị liên kiểm tra, quan rà soát lại tư liệu nên phải đợi, chưa thể cung cấp ngay.