Nguyễn Nhật Ánh viết về tuổi thơ nhập cư

Nguyễn Nhật Ánh đặt tuổi thơ vào hành trình chuyển động từ nông thôn lên thành thị, từ không gian mở đến những khu chung cư cũ, từ cảm giác thuộc về đến trạng thái tạm cư. Bối cảnh truyện là giai đoạn thành phố đón làn sóng người sau chiến tranh. Đô thị hiện lên qua những con hẻm nhỏ, khu nhà xuống cấp, các gia đình sống sát nhau về không gian lẫn tinh thần. Đó là Sài Gòn của những người đến sau, mang theo ký ức làng quê và nỗ lực hòa nhập từng ngày.

Nhân vật Thiều, Tường và Mận là những đứa trẻ rời quê trong cảnh nghèo khó. Các em bước vào thành phố với mong muốn sinh tồn: có mái nhà, trường lớp và bữa cơm đủ no. Nguyễn Nhật Ánh chọn nhịp kể nhẹ nhàng, để sự khác biệt giữa quê và phố thấm dần qua đời sống mới chật chội hơn, gắn bó và nương tựa nhiều hơn.

Nhà văn dùng những chi tiết nhỏ để miêu tả bức tranh đời sống. Đứa trẻ học bài trên hai chiếc ghế thấp, bữa cơm đạm bạc trong căn phòng hẹp, sinh hoạt chung khiến riêng tư trở thành điều hiếm hoi. Thành phố là nơi con người phải san sẻ vật chất lẫn cảm xúc, hơn là miền đất hứa hẹn đổi đời.

Giữa đời sống ấy, "bốn viên kẹo" giữ vai trò trung tâm. Với trẻ con, kẹo là phần thưởng, là quà vặt, là thứ có thể chia sẻ hoặc giữ riêng. Trong không gian chật chội, việc chia kẹo trở thành cách các nhân vật khẳng định hiện diện của mình và mở lời với cộng đồng. Bốn viên kẹo không mang ý nghĩa biểu tượng phức tạp, mà trở thành phép thử cho cách các nhân vật hành xử. Ai sẵn sàng cho đi? Ai chần chừ? Ai coi đó là điều hiển nhiên? Qua những lựa chọn ấy, tính cách nhân vật dần lộ diện.

Các mối quan hệ hàng xóm được khắc họa như mạng lưới nương tựa. Gia đình A Lìn, bà cụ A Phò và những người sống cạnh nhau gắn bó qua hoàn cảnh. Trong đô thị thiếu vắng quan hệ huyết thống, tình làng nghĩa xóm trở thành hình thức gia đình mở rộng. Trẻ em lớn lên trong môi trường ấy sớm học cách quan sát, thích nghi và sẻ chia.

Khác với làng quê trong nhiều tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh - nơi cộng đồng hình thành tự nhiên - đô thị trong Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo là kết quả của quá trình kiến tạo. Các mối quan hệ được vun đắp qua hành động giản dị: phần kẹo san sẻ, bữa ăn nhường chỗ, góc nhà chia sẻ thêm người. Chính những chi tiết ấy đem lại cảm giác "được ở lại" giữa thành phố.

Ở tầng sâu hơn, tác phẩm gợi vấn đề về cảm giác thuộc về. Nhân vật trải qua hành trình học cách sống cùng thành phố, dần tìm vị trí để gắn bó. Trẻ em thiếu ký ức thành phố từ đầu, nên mỗi khoảnh khắc đều là trải nghiệm mới. Nguyễn Nhật Ánh dùng tuổi thơ làm ống kính quan sát, để thành phố hiện ra vừa dè dặt vừa trong trẻo.

Tác phẩm còn mang hơi thở văn hóa một thời, qua hình ảnh báo giấy, việc viết bài, vẽ tranh. Giọng kể nhẹ và đều dù giúp tác phẩm giữ được độ dung dị, đôi lúc làm giảm đi căng thẳng giữa cá nhân và thành phố vốn là đặc trưng của đời sống nhập cư. Trên một số diễn đàn về sách, độc giả nhận xét nhịp sống trong truyện êm đềm, hiền hòa hơn thực tế.

Lựa chọn này cho thấy chủ ý của Nguyễn Nhật Ánh: muốn khắc họa sự tồn tại của con người trong đô thị bằng tinh thần mềm mại và độ lượng. Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo không phải bản ghi chép những cuộc chinh phục, mà là câu chuyện tìm chỗ đứng bằng lòng sẻ chia.

Từ góc nhìn ấy, cuốn sách vượt khỏi phạm vi truyện cho trẻ em. Sách gợi lại cảm giác từ ở nhờ thành gắn bó của những ai rời quê lên phố, tìm cách hòa vào đô thị bằng những điều nhỏ bé nhất.

Trần Cường