Mạng lưới an toàn cộng đồng

Những trò lừa đảo trực tuyến đã 'tiến hóa' nghiêm trọng tới mức trở thành một loại hình 'kinh tế đen' lộng hành xuyên biên giới khiến một số quốc gia phải hành động mạnh tay để trấn áp không khoan nhượng, thậm chí bao gồm cả hành động quân sự.

Câu hỏi đau đáu là tại sao bẫy lừa trực tuyến kiểu "việc nhẹ lương cao" lại có thể thao túng tâm lý của không ít nạn nhân. Họ thiếu hiểu biết? Họ thiếu kỹ năng? Họ có máu đỏ đen? Họ có xu hướng phạm tội? Họ bế tắc về sinh kế? Hay còn có lý do nào khác nữa đẩy họ đến tình cảnh vừa là nạn nhân của trò lừa "việc nhẹ lương cao", rồi sau đó lại trở thành thủ phạm tham gia vào trò lừa đảo…?

Việc đi tìm câu hỏi để trả lời để giải mã nguồn cơn tạo ra kiểu hình thái tâm lý kép "nạn nhân kiêm tội phạm" ấy thiết nghĩ không quan trọng bằng việc chúng ta sẽ cùng nhau hành động thế nào để thứ bẫy lừa này không còn có thể lộng hành trên đất nước mình. Chí ít là để đồng bào mình dù ở trong hoàn cảnh nào cũng không dễ dàng sa bẫy lừa "việc nhẹ lương cao" đến mức bị đẩy sang đất khách xứ người sống đời như tù ngục và tiếp tay cho những kẻ thủ ác.

Chắc chắn là chúng ta cần đến một chiến lược hợp đồng tác chiến toàn diện trong cuộc chiến này. Bộ Công an đã chủ động và tích cực phối hợp với cảnh sát Campuchia tấn công các ổ lừa đảo trên đất bạn để giải cứu những người Việt sa bẫy lừa và bị ép buộc hành nghề lừa đảo gây hại cho chính đồng bào mình ở quê hương. Đó là bổn phận của chính quyền trong việc bảo vệ người dân. Đó là mệnh lệnh đối với bộ máy chính quyền vì dân.

Công tác truyền thông, giáo dục năng lực ứng phó với lừa đảo thông tin được tiếp cận ở mức chiến lược chứ không thể chỉ dừng ở những kiểu phản ứng "nỗ lực" cục bộ của một số cơ quan ban ngành, một vài địa phương. Tiếp cận chiến lược là phải đặt ra tới mức đưa cấu phần giáo dục năng lực này vào trường học. Tiếp cận chiến lược là phải triển khai đồng bộ và có chiều sâu trong cộng đồng dân cư; để hiệu quả tuyên truyền và giáo dục chuyển thành năng lực thực hành của công dân chứ không chỉ dừng ở các thông điệp cảnh báo.

Và hợp lực. Chúng ta không nên bỏ qua những nguồn lực có sẵn trong cộng đồng mạng, những nguồn lực đến từ sự thu hút của người có ảnh hưởng trên mạng (influencer), của KOL, KOC với cư dân mạng. Các sáng kiến hợp tác với influencer, KOL, KOC để thực hiện các chỉ dẫn phòng chống lừa đảo trên mạng thiết thực và hiệu quả cần được thúc đẩy thành trend, thành "trách nhiệm xã hội của influencers" (ISR - Influencer social responsibility).

Và trách nhiệm của các tổ chức ngân hàng, tín dụng chính thức, của các nhà mạng, nhà cung cấp dịch vụ internet. Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển năng lực AI như hiện nay, các tổ chức đó phải có công cụ để phát hiện và ngăn chặn những tài khoản có hoạt động mờ ám; trừ khi chúng ta chưa cùng nhau xác lập một quyết tâm rõ ràng và mạnh mẽ cho cuộc chiến này.

Xã hội sẽ không bao giờ thiếu những trường hợp hạn chế kỹ năng trực tuyến, ngây thơ trong tương tác xã hội hay gặp trắc trở trong sinh kế đến mức có thể trở thành nạn nhân tiềm năng của nạn lừa đảo trực tuyến. Nhưng những đối tượng ấy hoàn toàn có thể được bảo vệ trong một mạng lưới an toàn cộng đồng được xây dựng từ nỗ lực và sự hợp tác có chiến lược giữa nhiều lực lượng khác nhau trong xã hội.