Lừng lẫy dòng họ Ca Lê

Ở miền Nam có một gia đình mà cả cha mẹ và 6 người con đều tham gia kháng chiến, ra Bắc rồi trở về Nam, là những người góp phần đặt nền móng cho nhiều lĩnh vực trong những ngày đầu thống nhất đất nước. Đó là những người ưu tú trong dòng họ Ca Lê.

Đó là gia đình ông Ca Văn Thỉnh và bà Lê Thị Tài. Vợ chồng họ sanh ra 6 người con, trong đó có những người ghi dấu ấn cho nền văn học nghệ thuật TP.HCM nói riêng và cả nước nói chung, đó là nhạc sĩ Ca Lê Thuần, đạo diễn Ca Lê Hồng, nhà thơ Lê Anh Xuân (tức Ca Lê Hiến), họa sĩ Ca Lê Thắng…

Dòng họ Ca Lê: Thấm nhuần tình yêu đất nước từ cha mẹ

Ở mảnh đất Bến Tre có chàng trai Ca Văn Thỉnh nhà nghèo mà học giỏi khó ai bì. Nhiều địa chủ trong vùng muốn gả con gái và tài trợ cho ông qua Pháp du học. Tuy nhiên ông Thỉnh để ý đến cô Lê Thị Tài, nữ sinh trường áo tím Gia Long. 

Ông Thỉnh tốt nghiệp trường sư phạm, về làm Đốc học tỉnh Bến Tre (tương đương với giám đốc sở giáo dục và đào tạo ngày nay).

Rồi Cách mạng Tháng 8 bùng lên, ông Thỉnh và vợ thoát ly, tham gia kháng chiến. Khoảng năm 1945 - 1946, vợ chồng ông cùng phái đoàn do bà Nguyễn Thị Định dẫn đầu ra miền Bắc xin chi viện vũ khí cho miền Nam. 

Không may tới Phan Rang bà bệnh nặng không thể đi tiếp đành ở lại, sau đó bị chính quyền quản thúc tại Phan Rang. Ông Thỉnh tiếp tục theo đoàn ra Bắc. Trong thời gian ở lại miền Bắc, ông Thỉnh được gặp Bác Hồ, được trao quyền Bộ trưởng Giáo dục. Một thời gian sau ông được về miền Nam tiếp tục tham gia kháng chiến.

Ông Thỉnh, bà Tài sanh ra 6 người con, các con ai cũng có họ ghép Ca Lê (ghép họ cha và mẹ). Đó Ca Lê Dân, Ca Lê Du, Ca Lê Thuần, Ca Lê Hồng, Ca Lê Hiến (tức nhà thơ Lê Anh Xuân) và Ca Lê Thắng.

Có cha mẹ đều là những cán bộ hoạt động cách mạng, cả 6 người con đều được hun đúc tinh thần yêu nước, bảo vệ Tổ quốc ngay từ nhỏ, tham gia kháng chiến rất sớm. 

Đến năm 1954, vợ chồng ông Thỉnh và 5 người con đều theo đoàn trí thức, văn nghệ sĩ tập kết ra Bắc. Chỉ có duy nhất bà Ca Lê Du ở lại hoạt động trên quê nhà.

Đạo diễn Ca Lê Hồng cho biết dù tập kết ra Bắc nhưng các thành viên trong nhà đều đi theo đơn vị riêng. 

Ông Thỉnh vẫn tiếp tục với hoạt động chính trị, giáo dục và nghiên cứu, bà Tài tham gia Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, ông Ca Lê Thuần theo đơn vị văn công của Sư đoàn 330, bà Ca Lê Hồng mới đầu ở Đoàn văn công Nam Bộ, sau đó là một trong những thành viên đầu tiên của Đoàn cải lương Nam Bộ vang danh trên đất Bắc.

Ca Lê Hiến học giỏi nên đã sớm được tuyển thẳng vào khoa sử Trường đại học Tổng hợp. Ca Lê Thắng chừng 6, 7 tuổi, còn nhỏ nên đi theo mẹ. 

Có truyền thống hiếu học nên ở lĩnh vực nào các con của ông Thỉnh đều là gương mặt xuất sắc, được chọn cử sang nước ngoài đào tạo. Ông Ca Lê Thuần sang Nga học trường nhạc, bà Ca Lê Hồng học đạo diễn ở Nga. Khoảng năm 1964, Ca Lê Hiến cũng được cử đi nghiên cứu sinh ở Nga, nhưng ông xin vào chiến trường miền Nam chiến đấu.

Về Nam

Sau 1975, gia đình và các con của ông Thỉnh, bà Tài quay trở về miền Nam, cụ thể là TP.HCM để cùng các trí thức cách mạng, văn nghệ sĩ chung tay xây dựng thành phố trong những ngày đầu còn khó khăn.

Khi còn trên đất Bắc, giáo sư Ca Văn Thỉnh đã nghỉ hưu nhưng khi đất nước thống nhất, Trung ương yêu cầu ông nhận nhiệm vụ để chung tay xây dựng thành phố. 

Từng giữ những chức vụ quan trọng trên đất Bắc, tham gia công tác ngoại giao, là chính trị gia, nhà giáo, nhà thơ, nhà sử học, ông Thỉnh còn được xem là một trong những người đầu tiên đặt nền móng cho công tác nghiên cứu văn hóa Nam Bộ.

Ông từng là Giám đốc Thư viện Khoa học xã hội trung ương, khi vào Nam ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học xã hội TP.HCM. Với những đóng góp đó, tên ông đã được đặt cho một trường học, một con đường ở Bến Tre và một con đường ở Tân Bình (TP.HCM). 

Bà Hồng cho biết những ngày cuối đời ông vẫn miệt mài viết sách và để lại cho đời những công trình nghiên cứu giá trị, đặc biệt là những nghiên cứu về vùng đất Nam Bộ.

Nhạc sĩ Ca Lê Thuần trước 1975 từng được 2 lần sang Nga du học về sáng tác và lý luận âm nhạc. Ông được xem là một trong những hạt nhân đầu tiên xây dựng Trường âm nhạc Việt Nam. 

Bên cạnh giảng dạy, ông còn viết rất nhiều tác phẩm khí nhạc, là những bài học trong giáo trình giảng dạy piano của Nhạc viện Hà Nội và Nhạc viện TP.HCM sau này. Ông có nhiều tác phẩm phổ nhạc từ thơ của em trai mình là Ca Lê Hiến, đặc biệt là tác phẩm giao hưởng Dáng đứng Việt Nam.

Khi trở về Nam, ông đã góp phần xây dựng nên Nhạc viện TP.HCM. Ngoài đào tạo, sáng tác, nhạc sĩ Ca Lê Thuần còn là Đại biểu Quốc hội nhiều khóa, tham gia Ban Văn hóa - Văn nghệ Trung ương và TP.HCM. 

Năm 1989, ông làm Tổng thư ký Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Từ năm 1991-1996, ông Thuần làm Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin TP.HCM.

Bận rộn như vậy nhưng ông vẫn phối hợp với các nhạc sĩ thực hiện tạp chí âm nhạc. Năm 1997, ông Ca Lê Thuần giữ cương vị là Giám đốc Nhạc viện TP.HCM. Năm 2017, ông qua đời vì nhiều căn bệnh tuổi già, để lại di sản âm nhạc hết sức đồ sộ. Vợ ông Ca Lê Thuần là giảng viên thanh nhạc Mỹ An, cũng từng được đào tạo ở nước ngoài.

Lúc du học trở về, bà Ca Lê Hồng giảng dạy tại khoa cải lương Trường nghệ thuật Sân khấu Việt Nam (tiền thân của Trường đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội). 

Khi vào Nam, bà Hồng là một trong những người đầu tiên gầy dựng nên Trường Nghệ thuật sân khấu II (tiền thân Trường đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM ngày nay).

Ban đầu bà phụ trách khoa cải lương, đến năm 1983 bà là Hiệu trưởng của trường. Sau này bà về công tác tại Sở Văn hóa Thông tin TP.HCM, bên cạnh đó bà cũng là lãnh đạo của Hội Sân khấu TP.HCM, là giám khảo liên tiếp 11 mùa giải cải lương Trần Hữu Trang. 

Dù được phân công vị trí quản lý, đào tạo nhưng bà Ca Lê Hồng vẫn không quên sở trường của mình là đạo diễn. Bà dàn dựng khá nhiều vở cho Đoàn cải lương Thanh Minh - Thanh Nga, nổi bật nhất là vở Thái hậu Dương Vân Nga, bản dựng đầu tiên của TP.HCM sau năm 1975.

Đến nay dù đã về hưu nhưng bà Hồng vẫn được các trường nghệ thuật mời là giảng viên thỉnh giảng đào tạo sinh viên chuyên ngành đạo diễn. Bà là thành viên hội đồng nghệ thuật của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, thường xuyên được mời làm giám khảo trong các liên hoan kịch nói, cải lương toàn quốc. 

Ở tuổi gần 90, khớp chân bị đau nhưng người ta vẫn thấy bà Hồng tích cực đi xem các chương trình nghệ thuật để cập nhật, được các sinh viên, nghệ sĩ trẻ xem như "bà tiên" vì cần gì họ cứ đến hỏi, bà sẽ lắng nghe và chỉ bảo tận tình, không hề có khoảng cách với các em.

Họa sĩ Ca Lê Thắng từng giảng dạy tại Trường đại học Mỹ thuật Hà Nội và Trường đại học Mỹ thuật TP.HCM, từng là Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP.HCM và có nhiều triển lãm tranh gây chú ý. Năm 2023 ông có triển lãm Mùa nước nổi tạo được tiếng vang với những tác phẩm thấm đẫm sông nước miền Tây. Vợ của ông là điêu khắc gia nổi tiếng Phan Gia Hương.

Hơn 100 năm đã trôi qua, những người con của gia đình Ca Lê giờ còn lại bà Ca Lê Hồng và ông Ca Lê Thắng. Bà Hồng nói đâu ai cãi lại được thời gian, ba má, anh chị em bà lần lượt ra đi nhưng điều bà Hồng cảm thấy hạnh phúc là gia đình họ đã chọn được lý tưởng đúng và đã sống hết mình vì lý tưởng cao đẹp đó, để cùng mọi người đem lại hòa bình cho dân tộc và hơn 50 mùa hoa rạng rỡ trên TP.HCM.