Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM: Những điểm nghẽn cần gỡ sớm

Các chuyên gia, đại biểu cho rằng luật Đô thị đặc biệt cần thiết kế theo hướng mở, đủ linh hoạt để giải quyết những điểm nghẽn của một siêu đô thị hơn 14 triệu người.

NGHỊ QUYẾT ĐẶC THÙ PHẢI "NHƯỜNG BƯỚC"

Từ năm 2017 đến nay, Quốc hội thông qua 3 nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM gồm Nghị quyết 54/2017, Nghị quyết 98/2023 và Nghị quyết 260/2025. Trong gần 10 năm, số lượng cơ chế, chính sách ngày càng mở rộng, thời gian điều chỉnh ngày càng rút ngắn.

TS Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TP.HCM, đánh giá các cơ chế đặc thù giải quyết từng phần các điểm nghẽn, phạm vi điều chỉnh hẹp và thời hạn áp dụng ngắn. Trong bối cảnh TP.HCM đã phát triển thành siêu đô thị hơn 14 triệu dân, quy mô GRDP hơn 120 tỉ USD, các cơ chế thí điểm không còn đáp ứng được yêu cầu quản trị và phát triển bền vững.

Đồng quan điểm, đại biểu Lê Minh Đức, Phó trưởng ban Pháp chế HĐND TP.HCM, đánh giá nghị quyết thí điểm dù mang tính đột phá nhưng bản chất vẫn là "giải pháp tình thế" và có thời hạn. TP.HCM cần một luật Đô thị đặc biệt để chấm dứt tình trạng "luật khung, luật ống", tức là giải quyết triệt để sự chồng chéo giữa các luật chuyên ngành. Thực tế cho thấy các nghị quyết đặc thù đôi khi vẫn phải "nhường bước" hoặc mất thời gian đối chiếu với luật gốc.

"Một siêu đô thị như TP.HCM không thể vận hành dựa trên những cơ chế tạm thời 5 năm mà cần một hệ điều hành pháp lý ổn định để nhà đầu tư yên tâm và TP.HCM quy hoạch dài hạn 20 - 30 năm", ông Đức nói thêm.

Trong báo cáo đoàn giám sát Nghị quyết 98/2023 của Quốc hội hồi tháng 5.2025, UBND TP.HCM cho biết công tác triển khai các cơ chế, chính sách thuộc thẩm quyền của TP.HCM còn chậm, chưa mang lại kết quả rõ nét. Về nguyên nhân, các cơ chế, chính sách đột phá vượt trội tại Nghị quyết 98/2023 là thí điểm nhưng trong hướng dẫn thực hiện thì TP.HCM vẫn phải làm theo quy trình thủ tục hiện hành. Trong khi đó, hiện chỉ có bộ, ngành được ban hành quy trình thủ tục, TP.HCM chưa được phân cấp thực hiện.

Theo ghi nhận, nhiều cơ chế đặc thù được ban hành sớm nhưng việc triển khai không hề suôn sẻ như điện áp mái trụ sở cơ quan hành chính, cơ chế trao đổi bù trừ tín chỉ carbon, thu hút nhà đầu tư chiến lược, bố trí nguồn thu từ cổ phần hóa doanh nghiệp 100% vốn nhà nước để bổ sung vốn điều lệ của Công ty đầu tư tài chính nhà nước TP.HCM…

Ông Lê Minh Đức lý giải nghị quyết thường mang tính "xin - cho", khi thực hiện vẫn phải xin ý kiến hướng dẫn từ các bộ, ngành để cụ thể hóa các điều khoản thí điểm. "Khi luật Đô thị đặc biệt có hiệu lực, TP.HCM được phép hành động ngay trong phạm vi thẩm quyền mà không cần qua các khâu trung gian, giảm thiểu tối đa độ trễ về thủ tục hành chính", ông Đức nói.

LUẬT KHUNG, CHÍNH SÁCH MỞ

Theo TS Trần Quang Thắng, điểm nghẽn lớn hiện nay của TP.HCM tập trung ở ba lĩnh vực chính: tài chính - ngân sách, quy hoạch không gian phát triển và mô hình quản trị đô thị.

"Những vấn đề này chỉ có thể được tháo gỡ ở cấp luật, chứ không thể tiếp tục giải quyết bằng các cơ chế thí điểm ngắn hạn", ông Thắng nhận định. Theo chuyên gia này, mục tiêu lớn nhất của luật Đô thị đặc biệt là giúp TP.HCM vượt qua giới hạn của cơ chế thí điểm, từng bước vận hành như một siêu đô thị hiện đại. Luật cần tạo điều kiện để TP.HCM chủ động hơn trong các quyết định về tài chính, quy hoạch và đầu tư, đồng thời cho phép áp dụng các cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox).

"Khi có quyền tự chủ lớn hơn, TP.HCM sẽ thuận lợi thu hút nguồn vốn tư nhân và vốn đầu tư nước ngoài, thúc đẩy hình thành trung tâm tài chính quốc tế. Từ đó, thành phố có thể phát huy vai trò đô thị dẫn dắt khu vực, trở thành nơi thử nghiệm các mô hình phát triển mới", TS Thắng phân tích thêm.

Chuyên gia cho rằng luật Đô thị đặc biệt nên thiết kế trên nguyên tắc bảo đảm các quy định của Hiến pháp, đồng bộ với các luật nền tảng. TS Trần Quang Thắng đề xuất mô hình "luật khung - chính sách mở", cho phép linh hoạt trong thực thi nhưng vẫn giữ nguyên tắc chung của hệ thống pháp luật. Luật đô thị đặc biệt cũng có thể giúp TP.HCM trở thành nơi thử nghiệm các chính sách mới trước khi áp dụng rộng rãi cho cả nước theo quy trình đề xuất - thử nghiệm - đánh giá - nhân rộng. Quy trình này cho phép thử nghiệm những mô hình mới mà không làm phá vỡ hệ thống luật hiện hành.

Chuyên gia này đề xuất luật Đô thị đặc biệt cần tập trung trao quyền vượt trội cho TP.HCM trong một số lĩnh vực trọng tâm. Trước hết là tài chính - ngân sách, nhằm tạo nguồn lực phát triển hạ tầng quy mô lớn như metro và các tuyến vành đai. Thứ hai là quy hoạch và không gian phát triển, bởi mô hình đô thị đa trung tâm đòi hỏi cơ chế linh hoạt hơn so với quy định hiện hành. Thứ ba là tổ chức bộ máy và quản trị đô thị, bảo đảm phù hợp với cấu trúc của một siêu đô thị có nhiều trung tâm phát triển. Cuối cùng là sandbox chính sách, cho phép thành phố thử nghiệm các mô hình mới, đặc biệt trong kinh tế số và các lĩnh vực đổi mới sáng tạo.