Luật Báo chí (sửa đổi): Phát triển đi đôi với quản lý hiệu quả

Tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua luật Báo chí (sửa đổi), đây là nội dung đang thu hút sự quan tâm của người làm báo và dư luận xã hội. Ông Lưu Đình Phúc, Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã trả lời báo chí về vấn đề này, Thanh Niên trân trọng giới thiệu toàn văn bài phỏng vấn cùng bạn đọc.

Thứ nhất là nhóm chính sách về tăng cường quản lý nhà nước trong hoạt động báo chí, bao gồm hoàn thiện cơ chế cấp phép, đình chỉ, thu hồi giấy phép, phân định thẩm quyền giữa T.Ư và địa phương, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, chấm dứt tình trạng “khoảng trống quản lý” đối với một số loại hình báo chí.

Thứ hai là nhóm chính sách về nâng cao chất lượng đội ngũ người làm báo và lãnh đạo cơ quan báo chí, đề cao yêu cầu đạo đức nghề nghiệp, xác định rõ quyền và nghĩa vụ của nhà báo, yêu cầu bồi dưỡng bắt buộc trước khi cấp thẻ nhà báo lần đầu, đồng thời bổ sung chế tài thu hồi thẻ đối với trường hợp vi phạm.

Thứ ba là nhóm chính sách về phát triển kinh tế báo chí, cho phép báo chí khai thác các nguồn thu hợp pháp mới như bản quyền số, liên kết nội dung, dịch vụ truyền thông công ích; tạo điều kiện hình thành các cơ quan truyền thông chủ lực mạnh đủ năng lực hội nhập quốc tế.

Thứ tư là nhóm chính sách về điều chỉnh hoạt động báo chí trên không gian mạng, lần đầu tiên đưa vào luật khái niệm “kênh nội dung số”, “nền tảng số báo chí quốc gia” và quy định trách nhiệm của cơ quan báo chí khi hoạt động trên nền tảng số, yêu cầu kết nối hệ thống lưu chiểu điện tử và chấp hành pháp luật về an ninh mạng, dữ liệu số.

Đáng chú ý có Điều 20 quy định về thu hồi giấy phép hoạt động báo chí, khắc phục tình trạng chỉ có chế tài xử phạt hành chính nhưng chưa có biện pháp răn đe mạnh. Điều 30 và Điều 31 xác lập hành lang pháp lý cho báo chí số, quy định các nguyên tắc quản lý, trách nhiệm của cơ quan vận hành nền tảng số báo chí quốc gia, đảm bảo không gian báo chí chính thống được quản trị minh bạch, an toàn, có khả năng chống lại sự chi phối bởi nền tảng xuyên biên giới.

Dự thảo luật còn thực hiện mạnh mẽ chủ trương phân cấp, phân quyền. Dự kiến có thêm 10 thủ tục hành chính liên quan đến báo chí sẽ được giao cho UBND cấp tỉnh xử lý; đồng thời, khi xây dựng các nghị định và thông tư hướng dẫn thi hành sẽ cắt giảm khoảng 20 thủ tục hành chính, giảm từ 68 xuống còn 48 thủ tục, góp phần đơn giản hóa điều kiện, tiết kiệm chi phí tuân thủ pháp luật cho các cơ quan, tổ chức báo chí.

Ngoài ra, dự thảo luật tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò của báo chí cách mạng Việt Nam, nhấn mạnh nền báo chí Việt Nam là nền báo chí cách mạng, là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội và là diễn đàn tin cậy của nhân dân. Luật bổ sung nguyên tắc phát triển báo chí gắn với trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ đạo đức nghề nghiệp, không chạy theo thương mại hóa, bảo đảm báo chí thực hiện sứ mệnh định hướng, dẫn dắt thông tin trong xã hội. Mục tiêu lớn nhất của việc sửa đổi luật là tăng cường quản lý nhưng tạo điều kiện để báo chí phát triển trong trật tự, hội nhập mà không đánh mất bản chất cách mạng, nhân văn.

Luật sửa đổi lần này được kỳ vọng phát triển và quản lý tốt hoạt động báo chí, hướng tới mục tiêu “chuyên nghiệp - nhân văn - hiện đại”. Chuyên nghiệp về tiêu chuẩn hóa quy trình cấp thẻ, yêu cầu bồi dưỡng, minh bạch hóa trách nhiệm người đứng đầu, quyền và trách nhiệm của nhà báo, phóng viên, cơ chế thu hồi giấy phép khi vi phạm, giúp nâng chất lượng đội ngũ người làm báo và xử lý vi phạm hiệu quả hơn. Nhân văn ở cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu và hỗ trợ để phục vụ các nhiệm vụ thông tin dành cho nhóm yếu thế (trẻ em, người khiếm thị, vùng sâu vùng xa…), bảo đảm báo chí thực hiện chức năng phục vụ xã hội. Hiện đại ở việc pháp lý hóa hoạt động báo chí trên nền tảng số, đầu tư nền tảng số báo chí quốc gia và hạ tầng dữ liệu, giám sát, lưu chiểu điện tử, từ đó tạo điều kiện chuyển đổi số, khai thác mô hình kinh doanh số và bảo đảm chủ quyền thông tin trên không gian mạng.

Về quá trình hoàn thiện dự thảo luật Báo chí (sửa đổi), ban soạn thảo đã triển khai việc lấy ý kiến, tiếp thu phản hồi từ các cơ quan báo chí, hội nghề nghiệp và chuyên gia pháp lý… như thế nào? Có những góp ý, kiến nghị nào đáng chú ý hoặc có tác động lớn đến việc hoàn thiện dự thảo luật lần này, thưa ông?

Quá trình xây dựng dự thảo luật được tiến hành thận trọng, khoa học và cầu thị. Ban soạn thảo đã tổ chức lấy ý kiến rộng rãi từ các bộ, ngành, địa phương, cơ quan báo chí, hội nghề nghiệp, chuyên gia pháp lý; đăng tải công khai trên Cổng thông tin Chính phủ và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Chúng tôi nhận thấy có nhiều ý kiến tâm huyết, có giá trị thực tiễn được tiếp thu như: về hoạt động báo chí trên không gian mạng, các cơ quan báo chí đề nghị xác định rõ cơ chế thông báo, lưu chiểu, giám sát để không tạo rào cản, đồng thời bảo vệ quyền tự chủ biên tập. Về phát triển kinh tế báo chí, nhiều ý kiến đề nghị mở rộng cơ chế liên kết, song phải phân định rõ nội dung báo chí với nội dung giải trí - thương mại để không thương mại hóa tôn chỉ chính trị. Về nhân sự, có ý kiến lo ngại về việc siết điều kiện cấp thẻ, do đó dự thảo đã điều chỉnh theo hướng nâng chuẩn nhưng vẫn bảo đảm cơ hội cho người trẻ thông qua chương trình bồi dưỡng chính quy, linh hoạt.

Tất cả các góp ý đều hướng đến mục tiêu chung: Một đạo luật vừa bảo đảm tính pháp lý trong quản lý nhà nước, vừa tạo động lực phát triển cho nền báo chí cách mạng. Cùng với việc tiếp thu ý kiến, Ban soạn thảo, tổ biên tập đã rà soát quan điểm của Đảng về công tác báo chí, nhất là những quan điểm mới để thể chế hóa vào luật, như quy định về mô hình cơ quan báo và phát thanh, truyền hình ở địa phương; quan điểm về phân cấp, phân quyền cho địa phương, đơn giản hóa các thủ tục hành chính.

Tại Điều 30 và Điều 31 dự thảo luật Báo chí (sửa đổi) có bổ sung bổ sung quy định về hoạt động báo chí trên không gian mạng và trách nhiệm của cơ quan báo chí khi mở kênh nội dung trên không gian mạng. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về nội dung bổ sung này, thưa ông?

Điều 30 và 31 của dự thảo luật xác lập khuôn khổ pháp lý cho hoạt động báo chí trên nền tảng số. Theo đó, cơ quan báo chí khi mở kênh nội dung trên mạng phải thông báo với cơ quan quản lý nhà nước; báo chí phải kết nối với hệ thống lưu chiểu, giám sát nội dung do Nhà nước đầu tư; phải tuân thủ pháp luật về an ninh mạng, sở hữu trí tuệ và dữ liệu cá nhân, bên cạnh luật Báo chí. Thực tế cho thấy báo chí đã dịch chuyển mạnh mẽ lên môi trường số, nhưng khung pháp lý hiện hành chưa bao quát đầy đủ. Nhà nước cần vừa tạo điều kiện để báo chí số phát triển, vừa bảo vệ quyền lợi công chúng và chủ quyền thông tin quốc gia.

Cơ chế giám sát sẽ được thực hiện thông qua hạ tầng lưu chiểu điện tử và chế tài quản lý hành chính minh bạch, bảo đảm công bằng giữa báo chí chính thống và nền tảng xuyên biên giới. Đây là điều kiện tiên quyết để báo chí Việt Nam giữ được vai trò dẫn dắt trong kỷ nguyên truyền thông số.

Bên cạnh khung pháp lý về nội dung và trách nhiệm xã hội, vấn đề phát triển kinh tế báo chí cũng được dư luận đặc biệt quan tâm. Những thay đổi đó sẽ tạo điều kiện như thế nào cho báo chí phát triển bền vững về kinh tế, đồng thời vẫn đảm bảo tôn chỉ, mục đích và định hướng chính trị? Ngoài ra, có ý kiến cũng đề xuất nghiên cứu mô hình tập đoàn hoặc tổ hợp báo chí, quan điểm của ông về hướng đi này?

Dự thảo luật bổ sung nhiều cơ chế mới để báo chí phát triển bền vững về kinh tế như: công nhận nguồn thu mới, kể cả bản quyền nội dung số, liên kết hợp tác, cung ứng dịch vụ công; cho phép xuất khẩu nội dung báo nói, báo hình, mở rộng thị trường trong và ngoài nước; thiết lập ranh giới pháp lý cho hoạt động liên kết, nghiêm cấm liên kết đối với nội dung thời sự chính trị, an ninh, quốc phòng, đối ngoại. Những quy định này nhằm tạo điều kiện cho báo chí tăng nguồn lực tài chính để tái đầu tư công nghệ, nhân lực, nhưng vẫn bảo đảm giữ vững tôn chỉ, mục đích, tránh sa vào tình trạng thương mại hoá.

Về mô hình tập đoàn hoặc tổ hợp báo chí, chúng tôi cho rằng đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội tụ truyền thông. Tuy nhiên, việc triển khai cần thí điểm, lựa chọn các cơ quan báo chí có đủ tiềm lực, vị thế chính trị, có năng lực dẫn dắt, có mô hình đa nền tảng và phải đặt dưới cơ chế quản lý đặc thù, minh bạch, đảm bảo xây dựng cơ quan báo chí lớn, mạnh, có vai trò chi phối, nhưng tránh tập trung hóa quyền lực thông tin.