Kinh tế Việt Nam trước ngưỡng phát triển quyết định

Sau gần 40 năm đổi mới, kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu mang tính lịch sử, đưa đất nước từ nhóm nghèo nhất thế giới trở thành nền kinh tế có quy mô trung bình và hội nhập sâu rộng.

Tuy vậy khi bước vào giai đoạn phát triển mới, những động lực tăng trưởng truyền thống đang dần chạm trần. Đại hội Đảng XIV vì vậy được kỳ vọng không chỉ đặt ra mục tiêu tăng trưởng, mà xác lập con đường để nền kinh tế vượt qua "ngưỡng phát triển" và bước vào kỷ nguyên mới.

Quy mô nền kinh tế tăng hàng chục lần

Chia sẻ với báo Tuổi Trẻ, GS.TS Vũ Văn Hiền - nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, đại biểu Quốc hội khóa XII - cho rằng quyết định đổi mới từ Đại hội VI đã mở ra bước ngoặt lịch sử. Việc chuyển sang phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở cửa hội nhập và cải cách thể chế đã tạo động lực tăng trưởng liên tục trong nhiều thập niên. Quy mô nền kinh tế Việt Nam tăng hàng chục lần so với thời điểm bắt đầu đổi mới.

Thu nhập bình quân đầu người đến năm 2025 đã tiệm cận mức 5.000 USD, đưa Việt Nam tiến gần ngưỡng nước có thu nhập trung bình cao. Cùng với đó, cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ. Tỉ trọng nông nghiệp trong GDP giảm từ trên 40% xuống còn dưới 15%, trong khi công nghiệp và dịch vụ trở thành hai trụ cột chính của tăng trưởng. Việt Nam từ chỗ thiếu lương thực đã vươn lên trở thành một trong những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.

Ông Hiền cho rằng hội nhập kinh tế quốc tế là điểm sáng nổi bật. Kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 ước đạt hơn 900 tỉ USD, gấp hàng trăm lần so với đầu thập niên 1990. Việt Nam đã ký kết và thực thi nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Tổng vốn FDI đăng ký đến năm 2023 đạt hơn 450 tỉ USD, đóng góp lớn vào tăng trưởng công nghiệp và xuất khẩu.

Những thành tựu kinh tế kéo theo tiến bộ xã hội rõ nét. Tỉ lệ hộ nghèo giảm mạnh, từ trên 50% đầu thập niên 1990 xuống còn quanh mức 1% theo chuẩn nghèo đa chiều những năm gần đây. Tuổi thọ trung bình của người dân tăng từ khoảng 62 tuổi lên trên 74 tuổi. Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những quốc gia giảm nghèo nhanh và bền vững nhất trong vài thập niên qua.

Khi thành tựu cũng trở thành giới hạn

Bên cạnh những thành tựu to lớn đó, nhiều chuyên gia có chung nhận định Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức mới trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và biến đổi khí hậu. Nhìn thẳng vào cấu trúc tăng trưởng, giới phân tích còn chỉ ra nhiều dấu hiệu cho thấy nền kinh tế đang tiến gần một "ngưỡng phát triển" mới.

Theo TS Vũ Thành Tự Anh - nguyên thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng, giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, mô hình tăng trưởng thâm dụng vốn và lao động giá rẻ đã giúp Việt Nam tăng tốc giai đoạn đầu nhưng đã bộc lộ các dấu hiệu tới hạn. Tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhất đạt 9,5% vào năm 1995, sau đó liên tục đi xuống, mỗi thập niên lại giảm khoảng 1 điểm phần trăm. 

Động lực tăng trưởng cũ dần cạn kiệt khi tốc độ tăng năng suất đình trệ và dân số bắt đầu già hóa. Hai thập niên trước, lực lượng lao động tăng xấp xỉ 2%/năm, nay chỉ còn khoảng 0,5% và tiến tới tăng trưởng âm. Việc thiếu lao động trẻ, nền kinh tế buộc phải nâng cao năng suất để bù đắp thì mới duy trì được đà tăng trưởng cao. Gia tăng năng suất, vì vậy, là bài toán lớn nhất của mô hình tăng trưởng trong kỷ nguyên mới.

Theo ông Anh, nếu không nhanh chóng chuyển đổi mô hình, Việt Nam sẽ rơi vào bẫy thu nhập trung bình và sẽ "già trước khi giàu". Nếu không thay đổi căn bản mô hình phát triển hiện tại, nền kinh tế sẽ "chìm đắm trong mô hình Đông Nam Á" - tăng trưởng không tệ, nhưng trì trệ ở mức trung bình thay vì vươn tới tầm của các nước Đông Bắc Á phát triển. Đó là rủi ro lớn nhất: chậm cải cách sẽ khiến ta bỏ lỡ cơ hội bứt phá và khó đạt mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Đại hội XIV vì vậy không chỉ là thời điểm nhìn lại chặng đường đã qua, mà là cơ hội để Việt Nam đưa ra những lựa chọn phát triển mang tính quyết định cho tương lai. Vượt qua "ngưỡng phát triển" sẽ đòi hỏi những cải cách đủ mạnh về thể chế, môi trường kinh doanh và chất lượng nguồn nhân lực. Đó không chỉ là kỳ vọng của giới chuyên gia mà còn là mong đợi của cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội.

Đại hội XIV và kỳ vọng vượt "ngưỡng phát triển"

Chính trong bối cảnh đó, Đại hội Đảng XIV được nhìn nhận như một dấu mốc quan trọng không chỉ để tổng kết thành tựu, mà để xác lập định hướng phát triển cho giai đoạn mới.

Theo TS Vũ Thành Tự Anh, cải cách thể chế toàn diện là ưu tiên quan trọng nhất nếu Việt Nam muốn chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên chất lượng thay vì số lượng. Muốn đạt đến thịnh vượng, năng lực Nhà nước phải tiến hóa để theo kịp sự phát triển của thị trường và cạnh tranh toàn cầu. 

Trong quá trình này, cần duy trì sự cân bằng tinh tế giữa quyền lực nhà nước và sức sống của thị trường và xã hội: Nhà nước phải có năng lực và đủ mạnh để duy trì trật tự, cung cấp hàng hóa công nhưng cũng phải chịu sự giám sát từ xã hội để tránh lạm quyền.

Đồng thời cần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại, lấy khu vực tư nhân làm động lực chính và xây dựng năng lực cho Nhà nước kiến tạo phát triển với bộ máy công vụ chuyên nghiệp, minh bạch, trách nhiệm giải trình. 

Phải cải tổ luật pháp và quản trị quốc gia nhằm bảo vệ quyền tài sản, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Cuối cùng, phải giải phóng để nâng cấp nền giáo dục quốc gia tương xứng với yêu cầu của thời đại và khát vọng phát triển của đất nước.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Quang Anh - Giám đốc Công ty TNHH sản xuất may mặc Dony - cho rằng điều mà một doanh nghiệp vừa và nhỏ cần nhất là một môi trường pháp lý rõ ràng, dễ dự báo, nơi luật pháp được thực thi thống nhất giữa các cấp, các địa phương.

Nhiều doanh nghiệp khác trong ngành xây dựng, công nghệ kỳ vọng Đại hội XIV sẽ làm rõ hơn lựa chọn mô hình tăng trưởng cho giai đoạn tới. Song song đó, phát triển đồng bộ các thị trường, đặc biệt là thị trường vốn, được coi là điều kiện then chốt để cải thiện hiệu quả phân bổ nguồn lực. Khi doanh nghiệp có thêm kênh huy động vốn dài hạn ngoài tín dụng ngân hàng, họ sẽ có điều kiện đầu tư nhiều hơn cho công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất.