Kiệt sức khi chạy marathon về đích: Ngọc Hoa có phải là cá biệt?

Không ít người trong cộng đồng runner thắc mắc, vì sao một VĐV marathon chuyên nghiệp như Hoàng Thị Ngọc Hoa (Bình Phước và đội tuyển marathon Việt Nam) lại thường kiệt sức, đến mức phải bò, hoặc nôn ói khi về đích ở các giải đấu?

Chuyện thường trong giới marathon

Thật ra, đây từ lâu đã là một chủ đề gây nhiều tranh luận trong cộng đồng marathon đỉnh cao, thậm chí rộng hơn là giới khoa học thể thao.

Trong y học thể thao, hiện tượng này được gọi là “exercise-associated collapse” (EAC), có thể tạm dịch là “gục sau vận động cường độ cao”. 

Theo một bài viết đăng tải bởi Viện Khoa học thể thao Gatorade (GSSI), phần lớn các ca EAC xảy ra ngay sau khi vận động viên dừng lại, đặc biệt là ở vạch đích các môn sức bền như marathon (42,195km) hay triathlon (ba môn phối hợp). 85% ca gục khi chạy marathon, là sau khi về đích (tức là khoảng 15% số ca gục là gục giữa đường).

Điều này cho thấy những gì khán giả chứng kiến ở Ngọc Hoa không phải là điều quá bất thường, mà nằm trong một quy luật sinh lý đã được nghiên cứu.

Cơ chế của hiện tượng này không đơn giản là “đuối sức” theo cách hiểu thông thường, mà là sự sụp đổ tạm thời của nhiều hệ thống sinh lý cùng lúc. 

Một trong những nguyên nhân chính là tụt huyết áp tư thế, hay “postural hypotension”. Khi vận động viên chạy ở cường độ cao, hệ tim mạch duy trì áp lực lớn để đưa máu đến cơ bắp. 

Tuy nhiên khi dừng lại đột ngột, huyết áp giảm nhanh, máu dồn xuống chi dưới, làm giảm lưu lượng máu lên não, gây choáng váng, mất thăng bằng, thậm chí ngã quỵ. 

Trung tâm y học Đại học Utah giải thích rằng đây là nguyên nhân phổ biến nhất của các ca gục ngay sau khi về đích trong marathon (University of Utah Health).

Song song đó là tình trạng cạn kiệt năng lượng. Sau khoảng 30 - 40km, dự trữ glycogen trong cơ thể gần như bị sử dụng hết, buộc cơ thể chuyển sang chuyển hóa mỡ, một quá trình kém hiệu quả hơn. 

Não bộ, vốn phụ thuộc nhiều vào glucose, cũng bị ảnh hưởng, dẫn đến mất kiểm soát vận động và cảm giác “chân không còn là của mình”. Đây là hiện tượng thường được các vận động viên gọi là “hitting the wall”, hay “đụng tường”.

Một yếu tố khác được các nhà khoa học nhấn mạnh là quá nhiệt. Giáo sư Brent Ruby, chuyên gia sinh lý học tại Đại học Montana, cho rằng trong nhiều trường hợp, nguyên nhân chính của sự sụp đổ không phải là thiếu năng lượng hay tích tụ axit lactic, mà là nhiệt độ cơ thể tăng quá cao. 

Khi thân nhiệt vượt ngưỡng an toàn, não bộ có thể chủ động giảm tín hiệu vận động như một cơ chế bảo vệ, dẫn đến tình trạng loạng choạng, mất kiểm soát và gục xuống (Outside Online).

Cần xem xét góc độ cá nhân

Đáng chú ý, các VĐV đỉnh cao lại là nhóm dễ rơi vào trạng thái này hơn. Bác sĩ Chad Asplund, chuyên gia y học thể thao, nhận định rằng vận động viên elite có khả năng “bỏ qua các tín hiệu cảnh báo của cơ thể mà người bình thường sẽ dừng lại”, tức là họ duy trì cường độ vượt ngưỡng chịu đựng sinh lý trong thời gian dài. 

Chính khả năng này giúp họ đạt thành tích cao, nhưng cũng khiến họ dễ rơi vào trạng thái sụp đổ ngay khi cán đích.

Từ góc độ đó, hiện tượng của Ngọc Hoa không phải là điều quá bất thường trong bối cảnh thi đấu marathon đỉnh cao. Nhưng nếu lặp đi lặp lại với tần suất cao, đây có thể cũng là một chủ đề tranh cãi.

Khi một runner thường xuyên rơi vào trạng thái kiệt sức cực độ, khoa học thể thao coi đây là dấu hiệu cần phân tích cá nhân hóa, thay vì chỉ xem là biểu hiện của tinh thần thi đấu.

Nguyên nhân đầu tiên có thể đến từ chiến thuật phân phối sức, hay “pacing”. Trong marathon, việc duy trì tốc độ phù hợp với ngưỡng lactate threshold (cường độ vận động mà tại đó nồng độ acid lactic bắt đầu tích tụ trong máu nhanh hơn khả năng cơ thể đào thải) là yếu tố quyết định. 

Nếu VĐV chạy vượt ngưỡng này trong thời gian dài, cơ thể sẽ tích tụ mệt mỏi nhanh hơn và dễ “vỡ” ở giai đoạn cuối. 

Nhiều nghiên cứu về hiệu suất marathon cho thấy các vận động viên có xu hướng “positive split”, tức là chạy nhanh ở nửa đầu và chậm lại ở nửa sau, thường có nguy cơ kiệt sức cao hơn.

Yếu tố thứ hai là khả năng thích nghi với điều kiện môi trường. Các giải chạy tại Việt Nam thường diễn ra trong điều kiện nhiệt độ và độ ẩm cao, làm gia tăng nguy cơ mất nước và quá nhiệt. 

Nếu VĐV chưa được chuẩn bị đầy đủ về thích nghi nhiệt (heat acclimatization), cơ thể sẽ khó duy trì cân bằng nội môi, dẫn đến các biểu hiện như buồn nôn, chóng mặt và sụp đổ.

Dinh dưỡng và điện giải cũng là một biến số quan trọng. Việc bổ sung không đủ natri có thể dẫn đến hạ natri máu (hyponatremia), trong khi thiếu glucose gây tụt đường huyết, cả hai đều có thể gây ra các triệu chứng như buồn nôn, mất phương hướng và ngất xỉu. 

Các chuyên gia y học thể thao nhấn mạnh rằng chiến lược nạp năng lượng trong marathon cần được cá nhân hóa, dựa trên đặc điểm sinh lý và cường độ thi đấu của từng VĐV, chứ không có một chuẩn mực cụ thể.

Cuối cùng, không thể loại trừ yếu tố cơ địa. Một số runner có phản xạ tụt huyết áp mạnh hơn hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm hơn khi vận động cường độ cao, dẫn đến tình trạng “exercise-induced gastrointestinal distress”, tức rối loạn tiêu hóa do vận động.