Khơi mở những không gian phát triển mới

Trước thềm Đại hội XIV, Phó chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan nhìn lại 40 năm đổi mới, khẳng định nông nghiệp là trụ cột và kỳ vọng bứt phá bằng khoa học, công nghệ.

Trả lời phỏng vấn Tuổi Trẻ trước thềm Đại hội Đảng XIV về thành tựu lĩnh vực nông nghiệp - nông dân - nông thôn Việt Nam, Phó chủ tịch Quốc hội - nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn Lê Minh Hoan nói: Trong 40 năm đổi mới, ngành nông nghiệp đã trở thành trụ cột, đạt được những thành tựu vượt mong đợi.

Bước vào kỷ nguyên mới, kỳ vọng ngành nông nghiệp sẽ phát triển mạnh mẽ hơn, vươn mình cùng với sự hùng mạnh của dân tộc.

Chính sách thật sự có sức sống khi hiểu được tâm lý người nông dân

 * Từ giai đoạn "giải phóng sức sản xuất" đến giai đoạn cơ cấu lại và chuyển đổi số nông nghiệp, phát triển vùng chuyên canh hàng hóa; triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới và gần đây là phát triển nông nghiệp sinh thái - nông thôn hiện đại - nông dân văn minh theo tinh thần nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, theo ông, các bước ngoặt chính sách đó đã được thực hiện ra sao và bài học rút ra là gì?

- Từ Khoán 10 đến giao đất cho hộ nông dân, từ phát triển kinh tế hộ sang kinh tế hợp tác, từ vùng chuyên canh hàng hóa đến xây dựng nông thôn mới và nay là nông nghiệp sinh thái, đó là một hành trình điều chỉnh liên tục để phù hợp với thực tiễn.

Bài học lớn nhất, theo tôi, là chính sách chỉ thật sự có sức sống khi bắt nguồn từ đời sống, hiểu được tâm lý người nông dân. Mỗi bước ngoặt thành công đều xuất phát từ việc lắng nghe tiếng nói của ruộng đồng, từ nhu cầu rất thật của người dân.

Ngày nay, một bước ngoặt mới đang hình thành - đó là coi cánh đồng, ao nuôi, chuồng trại như một "công xưởng mở". Ở đó, quy trình được chuẩn hóa, dữ liệu được ghi nhận, năng suất lao động được đo đếm, chất lượng được kiểm soát, nhưng vẫn giữ được sự mềm mại của sinh thái và bản sắc của nông thôn.

Chúng ta cũng học được rằng phát triển nông nghiệp không thể tách rời nông thôn và nông dân; không thể chỉ nhìn vào cây con mà phải nhìn vào con người, cộng đồng và hệ sinh thái. Khi chính sách tạo không gian cho người dân, doanh nghiệp, nhà khoa học chủ động sáng tạo thì đổi mới sẽ đến từ bên dưới, bền bỉ và lâu dài hơn.

Nông nghiệp - môi trường - nông thôn cần được nhìn như một chỉnh thể

* 40 năm thực hiện đường lối đổi mới, nông nghiệp và nông thôn Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất to lớn và toàn diện, nhưng hẳn cũng có những khiếm khuyết. Vậy những nút thắt về thể chế, chính sách nào cần được tháo gỡ, thưa ông?

- Theo tôi, bên cạnh những thành tựu, chúng ta cũng phải thẳng thắn nhìn nhận những điểm nghẽn. Thể chế còn phân mảnh, chính sách đôi khi chưa theo kịp thực tiễn. Liên kết chuỗi còn lỏng lẻo. Quy mô sản xuất còn nhỏ, năng lực tổ chức của kinh tế tập thể chưa đồng đều. 

Khoa học - công nghệ chưa trở thành đòn bẩy trong nông nghiệp. Hệ sinh thái ngành hàng chưa được nhận thức đầy đủ, nên còn rời rạc. Chưa kết dính các chủ thể: chính quyền - ngành chuyên môn - nông dân - doanh nghiệp - nhà khoa học - chuyên gia và cả báo chí truyền thông.

Thách thức lớn nhất không chỉ là vốn hay công nghệ, mà là tư duy quản trị phát triển. Làm sao để các chính sách về đất đai, tín dụng, khoa học - công nghệ, môi trường... được tích hợp hài hòa, tránh chồng chéo, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp cùng tham gia.

Việc hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo cấp tỉnh gắn với nông nghiệp và nông thôn chính là một cách tháo gỡ nút thắt. Ở đó, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cùng thử nghiệm, cùng học hỏi, cùng điều chỉnh. Công nghệ không áp đặt từ trên xuống, mà được "thử - sai - sửa" ngay tại ruộng đồng.

Nông nghiệp - môi trường - nông thôn cần được nhìn như một chỉnh thể, không phải ba lĩnh vực tách rời. Khi nút thắt thể chế được tháo gỡ, dòng chảy sáng tạo trong xã hội sẽ tự nhiên được khơi thông.

* Trong những lần đi cơ sở, nói chuyện với nông dân, những điều ông hay đề cập xoay quanh cách làm mới, suy nghĩ mới; làm sao để bà con giàu lên, bám trụ vào mảnh đất nơi chôn nhau cắt rốn. Để tiến tới nền nông nghiệp hiện đại, ông kỳ vọng Đại hội XIV những điều gì?

- Trong những lần đi cơ sở, điều tôi nghe nhiều nhất từ bà con không phải là mong ước làm giàu nhanh, mà là được sống ổn định, có tương lai cho con cháu, được gắn bó lâu dài với quê hương.

Tôi kỳ vọng Đại hội XIV sẽ tiếp tục khơi mở những không gian phát triển mới cho nông thôn. Nơi người nông dân không bị bỏ lại phía sau trong tiến trình hiện đại hóa. Nơi người trẻ có thể trở về làm nông nghiệp bằng tri thức và công nghệ. Nơi mỗi làng quê vừa giữ được bản sắc, vừa bắt nhịp được với thời đại.

Đó là một nông thôn không chỉ có đường bê tông, nhà kiên cố, mà còn có "hạ tầng tri thức" với các trung tâm học tập cộng đồng, trung tâm đổi mới sáng tạo, không gian chia sẻ tri thức cho nông dân. Nơi mỗi người nông dân có thể học suốt đời, nâng cao tay nghề và trở thành nông dân chuyên nghiệp.

Phát triển, suy cho cùng, là để người dân hạnh phúc hơn trên chính mảnh đất mình đang sống.

Tổ chức lại sản xuất theo tư duy "công xưởng cánh đồng"

* Mục tiêu nghị quyết Đại hội XIV là chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng xanh, sinh thái, tuần hoàn, theo chuỗi giá trị, có hiệu quả. Trong đó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số trong nông nghiệp; phát triển các vùng sản xuất hàng hóa lớn, chất lượng và giá trị tăng cao. Theo ông, cần làm gì để đạt mục tiêu?

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng xanh, sinh thái, tuần hoàn và theo chuỗi giá trị là một con đường tất yếu, không phải lựa chọn có hay không mà là lựa chọn đi sớm hay đi muộn.

Khoa học - công nghệ và chuyển đổi số không phải để thay thế người nông dân, mà để giải phóng sức lao động, nâng cao năng suất lao động và chất lượng quyết định sản xuất. Trí tuệ nhân tạo (AI) không làm ruộng thay nông dân, nhưng có thể giúp dự báo thời tiết, sâu bệnh, thị trường; giúp người nông dân biết khi nào nên gieo, khi nào nên giảm, khi nào nên chuyển đổi.

Muốn vậy, cần tổ chức lại sản xuất theo tư duy "công xưởng cánh đồng": chuẩn hóa quy trình, số hóa dữ liệu, xanh hóa sản xuất, minh bạch hóa chuỗi giá trị. Trung tâm đổi mới sáng tạo cấp tỉnh sẽ là nơi kết nối dữ liệu, công nghệ và con người để khoa học - công nghệ thực sự trở thành động lực nâng cao năng suất lao động quốc gia.

Khi người nông dân hiểu mình đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị, khi mỗi cánh đồng được xem như một phần của hệ sinh thái kinh tế - môi trường - văn hóa - xã hội thì mục tiêu của nghị quyết Đại hội XIV sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành hiện thực sống động trên từng thửa ruộng, từng làng quê.

Nông nghiệp không chỉ nuôi sống đất nước, mà còn nuôi dưỡng căn tính Việt Nam. Tri thức hóa nông dân, công xưởng hóa cánh đồng, đổi mới sáng tạo trong từng nông trại, đó là con đường bền vững nhất để đất nước đi xa.