Khi chế định luật sư công đi vào cuộc sống

Hoàng Hà

Tôi từng tham gia một phiên tòa hành chính ở TPHCM cách đây vài năm. Bên nguyên là một bà cụ ngoài bảy mươi đi khởi kiện quyết định thu hồi đất của UBND huyện (trước đây). Bà đi một mình, không luật sư, ôm tập đơn từ đã nhàu nát. Phía bên kia, đại diện UBND là một cán bộ pháp chế trẻ, đọc đúng công văn được giao, không tranh luận, không phản biện rồi ngồi im chờ tòa phán quyết. Phiên tòa kết thúc rất nhanh. Không ai thắng thật sự bởi không bên nào có đủ năng lực pháp lý để bảo vệ lập trường của mình một cách thuyết phục.

Hình ảnh ấy cứ trở đi trở lại trong tôi mỗi khi nghĩ về mối quan hệ giữa cơ quan nhà nước và công dân trước pháp luật. Trong trường hợp cụ thể nêu trên, một bên thiếu tiền thuê luật sư, bên kia thiếu kỹ năng tố tụng. Kết quả cuối cùng có lẽ là cả hai bên đều không thật sự hài lòng. Chính vì vậy, tôi ủng hộ chế định luật sư công vừa được Quốc hội thông qua, bởi tôi nhìn thấy trong đó một nhu cầu thật sự mà hệ thống pháp lý hiện tại chưa đáp ứng nổi.

Sáng 24/4, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Nghị quyết về thí điểm chế định luật sư công (Nghị quyết) tại 8 Bộ cùng 10 địa phương, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026 đến hết ngày 30/9/2028.

Theo quy định, luật sư công là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội, sĩ quan Công an và cả người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước được cấp chứng chỉ hành nghề luật sư, có ít nhất 5 năm kinh nghiệm thường xuyên trong lĩnh vực pháp luật, được giao tham gia tố tụng bảo vệ cơ quan nhà nước, đại diện giải quyết tranh chấp trong nước và quốc tế, tư vấn pháp lý cho các dự án kinh tế xã hội và xử lý khiếu nại tố cáo phức tạp.

Chủ trương này được thể chế hóa từ Kết luận số 23-KL/TW ngày 7/4 của Bộ Chính trị về Đề án Nghiên cứu xây dựng chế định luật sư công trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Ai từng đại diện cho doanh nghiệp nhà nước trong một vụ tranh chấp thương mại quốc tế hoặc từng chứng kiến một cơ quan, tổ chức thuộc khu vực công khi bị khởi kiện hành chính sẽ hiểu rõ khoảng trống này. Cán bộ pháp chế có thể giỏi soạn văn bản, giỏi thẩm định dự thảo nhưng phần lớn chưa bao giờ đứng trước hội đồng xét xử của một phiên tòa để tranh tụng. Đó là hai nghề khác nhau, đòi hỏi hai bộ kỹ năng khác nhau, tương tự như người ta không thể yêu cầu một bác sĩ nội khoa - người chuyên chẩn đoán, điều trị bằng thuốc và quản lý các bệnh lý không cần phẫu thuật - cầm dao mổ chỉ vì cả hai đều mặc áo blouse trắng.

Còn khi cơ quan nhà nước thuê luật sư tư, quy trình phê duyệt kinh phí thường kéo dài, phức tạp, vòng vèo qua nhiều cấp. Đôi khi vụ việc đã quá thời hạn tố tụng mà hợp đồng thuê luật sư vẫn chưa được ký. Tôi từng gặp trường hợp một cơ quan cấp tỉnh muốn thuê luật sư bảo vệ trong vụ kiện hành chính nhưng mất gần bốn tháng chỉ để hoàn tất thủ tục đấu thầu dịch vụ tư vấn pháp lý. Bốn tháng, trong khi thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm án hành chính chỉ có bốn tháng. Và giờ đây chế định luật sư công sẽ lấp đầy khoảng trống ấy mà không cần qua bất kỳ vòng đấu thầu nào.

Nghị quyết thí điểm tách rõ luật sư công ra khỏi hệ thống pháp chế công và hoạt động trợ giúp pháp lý. Đây là điều quan trọng. Luật sư công không phải phiên bản nâng cấp của chuyên viên pháp chế, cũng không phải trợ giúp viên pháp lý mang tên gọi mới. Luật sư công là người hành nghề luật sư theo đúng nghĩa chuyên môn, chỉ khác ở chỗ thân chủ của họ là cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị và tiền lương do ngân sách chi trả. Sự phân biệt này nghe đơn giản nhưng nếu bị làm mờ trong quá trình vận hành thì chế định sẽ nhanh chóng biến thành một nấc hành chính mới chồng lên nấc cũ.

Nhưng chính vì ủng hộ nên tôi muốn chế định này thành công. Và muốn thành công thì theo tôi, cần tiếp tục theo sát thực tiễn để có những phản ứng chính sách phù hợp và kịp thời.

Đầu tiên là sự cân bằng trong tố tụng. Tôi quay lại phiên tòa hành chính của bà cụ. Nếu bây giờ phía UBND có luật sư công chuyên trách, thành thạo tố tụng, am hiểu hồ sơ thì phải chăng song song với luật sư công, phạm vi trợ giúp pháp lý cho người dân trong các vụ kiện hành chính cũng cần được mở rộng.

Tiếp theo là bài toán nhân sự. Luật sư giỏi ở khu vực tư có thu nhập cao, có tự do nghề nghiệp, có quyền chọn vụ việc. Tại sao họ sẽ từ bỏ tất cả để vào biên chế? Câu trả lời chỉ có thể nằm ở chế độ đãi ngộ vượt trội thật sự, ở cơ hội tham gia những vụ việc tầm quốc gia mà luật sư tư không bao giờ chạm tới và ở một môi trường làm việc tôn trọng tính độc lập chuyên môn trên cơ sở quy định pháp luật.

Ở góc nhìn của một luật sư, tôi nghĩ rằng nghề luật sư dù công hay tư thì đều phải có sự độc lập trong chuyên môn. Nghị quyết cho phép luật sư công bảo lưu ý kiến pháp lý và từ chối chỉ đạo trái luật. Đây là các quy định rất tiến bộ và cần được đảm bảo trong thực tiễn hoạt động của luật sư công.

Để góp phần giải bài toán nhân sự, Nghị quyết đã thiết kế chế độ hỗ trợ hằng tháng kết hợp bồi dưỡng theo vụ việc, đó là bước đi đúng hướng. Nhưng nếu mức bồi dưỡng cụ thể không đủ hấp dẫn so với phí luật sư tư trong các vụ phức tạp, rất có thể trong nhiều trường hợp luật sư công sẽ chỉ là danh hiệu gắn thêm cho công chức pháp chế hiện hữu.

Trở lại với phiên tòa ở đầu bài viết, nếu hôm đó bên bị đơn có một luật sư công đúng nghĩa, phiên tòa sẽ thực chất hơn, tranh tụng sẽ sòng phẳng hơn. Và nếu bà cụ bên nguyên cũng được trợ giúp pháp lý bởi một luật sư có năng lực thì dù thắng hay thua, bà sẽ cảm nhận được rằng mình đã được lắng nghe.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!