Giấy giang Pà Cò, khi hồn rừng về phố thị

Người Mông ở Pà Cò, Phú Thọ có nghề làm giấy giang truyền đời. Giấy làm ra dùng trang trí bàn thờ, làm tiền mã, phục vụ thờ cúng. Từ khi giấy giang được các nghệ sĩ đương đại phát hiện, lấy làm chất liệu sáng tạo nghệ thuật, giấy giang vượt khỏi ranh giới bản làng, trở thành các tác phẩm nghệ thuật độc đáo, đặc sắc; nghề làm giấy giang cũng theo đó thăng hoa.

Khi nắng xuân ấm áp chan hòa khắp bản Mường (Hòa Bình cũ), những luống giang trên nương vào vụ, cây xanh mởn, vươn trổ lên nền trời, là thời khắc thích hợp để người Mông ở Pà Cò đốn giang về làm giấy. 

Người Mông tạo ra giấy không phải để viết chữ mà để làm bùa, làm tiền, làm phương tiện chuyển tải lời khấn cầu đến các vị thần, tổ tiên, đến cõi trời trong tín ngưỡng dân gian được truyền đời qua thế hệ. Nhưng vì nhu cầu tiêu dùng không cao, chỉ phục vụ thờ tự, nghề làm giấy giang dần mai một, cả Pà Cò lúc thấp điểm chỉ còn 1 - 2 gia đình bám trụ với nghề.

Công đoạn chế tác giấy giang cũng đầy vất vả. Thuộc họ tre nứa, giang khi đến tuổi khai thác, người Mông lên rừng, đốn cây, chặt chẻ thành mẩu nhỏ, ngâm vôi, luộc liên hồi 2 - 3 ngày cho mềm, đoạn đem giã tơi, ngâm nước để seo giấy. Sử dụng kỹ thuật seo giấy thủ công, chỉ cần một mặt lưới mịn phẳng, bột giang giã nhừ quyện trong nước được múc đổ đều tay lên mặt lưới, đem hong khô, tách ra là thành giấy giang.

Người seo giấy dễ dàng điều chỉnh độ dày mỏng cùng kích thước để tạo ra các tấm giấy phù hợp. Nhờ sự sần sùi, thô mộc của kết cấu bề mặt, độ dai chắc, thấm hút nước và đậm tính thủ công, giấy giang lọt vào con mắt của những họa sĩ đương đại như Thu Trần, Nguyễn Đoan Ninh, Hà Huy Mười, Nguyễn Xuân Lục…

Sự thô mộc của giấy giang là nền để các nghệ sĩ thỏa sức sáng tạo. Thu Trần tạo ra những tác phẩm hội họa trừu tượng với kích thước lớn, ấn tượng, mạnh mẽ, hoang dã và cuộn trào sức sống như hơi thở non núi xứ Mường. Trong khi đó, họa sĩ Nguyễn Đoan Ninh và Hà Huy Mười lại dùng giấy giang làm chất liệu chuyển tải những khù khoằm thời cuộc, cả những mỹ cảm nên thơ, đáng yêu, hài hước. 

Họa sĩ sơn mài Nguyễn Xuân Lục lại khai phá một khía cạnh khác của giấy giang. Từ lớp bột chưa seo thành giấy, người nghệ sĩ dùng nó để tạo hình, vận dụng kỹ thuật bó, hom, toát, mài… của nghệ thuật chế tác sơn mài, tạo nên những tác phẩm có hình khối, ngôn ngữ và phong cách điêu khắc, đậm chất nghệ thuật, dân gian, kết nối được cả câu chuyện dài về nguyên liệu, nghề thủ công, sự sáng tạo và vẻ đẹp hiện đại trên mạch nền dân gian.

Các kiến trúc sư trẻ cũng tìm đến giấy giang. Từ màu trắng ngà nguyên bản, giấy giang dễ dàng được nhuộm màu từ nguyên liệu cây lá tự nhiên, seo ra kích thước lớn, ứng dụng vào trang trí kiến trúc, vừa đảm bảo tính mỹ thuật cao, lại phù hợp với không gian nhà ở Bắc bộ những mùa nồm ẩm.

Giấy giang, ban đầu chỉ phục vụ cộng đồng, nghi lễ, giờ đã vượt khỏi ranh giới của bản làng, của địa phương, của sự đơn giản, để trở thành một chất liệu đẹp. Nghề làm giấy giang cũng theo đó bước vào thời kỳ rực rỡ, không chỉ đem lại nguồn sinh kế tốt cho người Mông ở Pà Cò mà còn giúp giữ lại một nghề truyền thống đáng được trân trọng, tôn vinh và bảo tồn phát triển.