Đưa đổi mới sáng tạo thành động lực tăng trưởng mới

Ông Võ Xuân Hoài - Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Tài chính - cho rằng Việt Nam có nhiều thế mạnh nổi bật để phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Trong bài phát biểu nhậm chức trước Quốc hội ngày 7-4 vừa qua, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh Chính phủ xác định phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, động lực chính, động lực mới để đạt được mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân trên 10% trong giai đoạn 2026 - 2030.

Trao đổi với Tuổi Trẻ về vấn đề này, ông Võ Xuân Hoài - Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Tài chính - cho rằng Việt Nam có nhiều thế mạnh nổi bật để phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và ưu tiên của Chính phủ hoàn toàn có cơ sở để thực hiện.

* Thưa ông, ông đánh giá thế nào về tiềm năng phát triển các ngành công nghệ mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), sản xuất UAV trong thời gian tới?

- Đây là 3 ngành mà chúng ta đã dành sự quan tâm lớn để thúc đẩy phát triển.

Thủ tướng đã ban hành quyết định 1131 xác định rõ danh mục các ngành công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược, bao gồm 11 nhóm công nghệ, sản phẩm chiến lược như AI; công nghệ điện toán đám mây, lượng tử, dữ liệu lớn; công nghệ blockchain; công nghệ mạng di động thế hệ sau 5G, 6G; công nghệ robot và tự động hóa; công nghệ chip bán dẫn; công nghệ y - sinh học tiên tiến; công nghệ năng lượng và vật liệu tiên tiến; công nghệ đất hiếm; an ninh mạng; và công nghệ hàng không vũ trụ.

Trong đó, ngành công nghệ chip bán dẫn hiện nay cả nước có khoảng 50 công ty thiết kế, 15 công ty hoạt động trong lĩnh vực đóng gói, kiểm thử, sản xuất vật liệu bán dẫn. Các doanh nghiệp trong nước có thế mạnh rất lớn về thiết kế chip bán dẫn, còn sản xuất chip bán dẫn hiện có Viettel đã khởi công xây dựng nhà máy đúc chip.

Các doanh nghiệp trong nước hoàn toàn có thể tham gia sâu vào khâu thiết kế của chuỗi sản xuất cung ứng chip toàn cầu. Đặc biệt là các dòng chip chuyên dụng về AI, Iot (Internet vạn vật). Điều này cho thấy sự tăng trưởng nhanh của ngành này trong thời gian qua.

Với lĩnh vực phát triển AI, Việt Nam có cộng đồng kỹ sư về công nghệ thông tin khá tốt, sản xuất ra các sản phẩm có chất lượng, chi phí cạnh tranh toàn cầu. Thời gian qua, dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Tổng Bí thư, Thủ tướng, sự vào cuộc của các bộ, ngành, doanh nghiệp, chúng ta đang cùng nhau xây dựng hệ thống dữ liệu để phát triển AI.

Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia cũng đang phối hợp với các tập đoàn NVIDIA, Beta và các trường đại học, viện nghiên cứu để xây dựng bộ dữ liệu tiếng Việt mở, giúp mọi người có thể sử dụng được để phát triển AI.

Cũng trong lĩnh vực này, nhiều doanh nghiệp FDI lớn và một số doanh nghiệp trong nước đang tham gia phát triển hạ tầng công nghệ, hạ tầng tính toán phục vụ phát triển AI. Trên thực tế việc ứng dụng AI trong các lĩnh vực tài chính, y tế, giải quyết dịch vụ công ở nước ta thời gian qua khá phổ biến.

Còn trong sản xuất UAV, Việt Nam là quốc gia có thế mạnh lớn về nông nghiệp, thời gian qua nhiều doanh nghiệp đã đẩy mạnh việc ứng dụng UAV trong sản xuất nông nghiệp thông minh. Một số doanh nghiệp cũng bắt đầu sử dụng UAV trong hoạt động giao vận, logistics, giám sát rừng...

* Đóng góp của các ngành công nghệ chiến lược, công nghệ mới với tăng trưởng GDP trong thời gian tới sẽ thế nào, thưa ông?

- Chính phủ đặt mục tiêu giai đoạn 2024 - 2030 doanh thu ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam đạt 25 tỉ USD/năm, giai đoạn 2030 - 2040 đạt 50 tỉ USD/năm, giai đoạn 2040 - 2050 đạt trên 100 tỉ USD/năm. Tuy nhiên, tốc độ phát triển của ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu rất nhanh, doanh thu toàn ngành bán dẫn toàn cầu năm 2025 đạt khoảng 791 tỉ USD, tăng 25% so với năm 2024, vượt xa dự báo ban đầu.

Điều đáng lưu ý là phát triển công nghiệp bán dẫn trong nước là phát triển công nghệ lõi, tác động trực tiếp tới phát triển của các ngành công nghiệp điện tử, sản xuất ô tô, phát triển AI... nên sẽ có tác động rất lớn tới phát triển kinh tế đất nước.

Tương tự, việc phát triển AI sẽ đem lại thay đổi lớn trong sản xuất, cải thiện năng suất lao động thông qua việc giảm sử dụng lao động, tiết kiệm chi phí sản xuất. Còn phát triển UAV sẽ vừa phục vụ phát triển kinh tế, xuất khẩu thu về ngoại tệ, vừa góp phần bảo đảm quốc phòng an ninh.

Doanh thu từ ngành sản xuất UAV là rất lớn, NIC vừa thăm một doanh nghiệp người Việt chuyên sản xuất thiết bị phát hiện UAV, doanh thu đạt hàng năm nay của doanh nghiệp tại Mỹ lên tới 1 tỉ USD.

* Phát triển các ngành công nghệ mới, có hàm lượng công nghệ cao thường gắn với các doanh nghiệp khởi nghiệp, chúng ta cần làm gì để hỗ trợ lực lượng này?

- Tôi cho rằng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hỗ trợ khởi nghiệp sẽ là nhiệm vụ quan trọng của Chính phủ nhiệm kỳ mới. Để hiện thực hóa điều này cần có sự đột phá về thể chế hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp vươn lên. 

Hiện chúng ta đã có nghị quyết 57, Chính phủ cũng ban hành nghị quyết 86 là những định hướng rất tốt. Tuy nhiên, điều này cần được cụ thể bằng những cơ chế đột phá.

Chủ trương, định hướng của chúng ta rất cạnh tranh so với các quốc gia trong khu vực nhưng chúng ta thiếu những chính sách cụ thể nên vẫn còn những vướng mắc, dẫn tới chưa có được nhiều sản phẩm khởi nghiệp.

Cần tạo lập những cơ chế, chính sách cụ thể theo hướng giúp nhà khoa học dám bước ra khỏi vùng an toàn để tham gia vào câu chuyện đổi mới sáng tạo sản phẩm, lập ra các doanh nghiệp khởi nghiệp. Không gian thể chế với khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số phải là không gian mở.

Ví dụ tại Mỹ có những bang chuyên biệt như Nevada, California có cơ chế mở, chấp nhận cho doanh nghiệp được tự sáng tạo sản phẩm, miễn là không vi phạm pháp luật chung, sau 5 - 10 năm họ mới đưa ra các hành lang pháp lý để kiểm soát.

Chẳng hạn trong lĩnh vực phát triển AI, chúng ta có rất nhiều người trẻ tài năng nhưng họ chuyển ra nước ngoài lập doanh nghiệp khởi nghiệp vì sang đó họ thuận lợi hơn trong việc gọi vốn, cơ chế chính sách ở nước ngoài cũng không quá ràng buộc nên họ phát triển được sản phẩm. Trong khi, phát triển AI được ứng dụng toàn cầu nên doanh nghiệp ở đâu cũng làm được.

Vì thế, để giữ chân người trẻ, hỗ trợ họ khởi nghiệp trong nước, chúng ta cần có chính sách hỗ trợ họ kêu gọi vốn, đồng thời lựa chọn các lĩnh vực trọng yếu để ưu tiên phát triển. Theo đó, các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo cần được ưu tiên giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân để hỗ trợ họ trong giai đoạn đầu khởi nghiệp.

Ngoài ra, cần xây dựng hành lang pháp lý riêng để hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo theo hướng tối giản các thủ tục pháp lý. Xây dựng chương trình quốc gia để thúc đẩy phát triển doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo.