Dạy con 'tự làm tự chịu' liệu có ổn?

Ở nhiều quốc gia, xu hướng dạy con theo kiểu "tự làm tự chịu" đang thay thế cách "nuôi dạy nhẹ nhàng" bấy lâu nay.

Cơn sốt với phương pháp khác sẽ trở thành bài học hay sự trừng phạt? Liệu việc để trẻ tự đối mặt hậu quả có thực sự dạy con trưởng thành, hay sẽ khiến chúng dễ rơi vào cô đơn và tủi thẹn?

Khi thấy con gái mải mê nghịch ngợm trên đường đến trường, chị Paige Carter - một bà mẹ ở Florida, Mỹ - ném chiếc iPad ra ngoài cửa sổ. Theo báo Guardian, video ghi lại cảnh bà nhặt máy tính bảng màn hình nứt vỡ đã thu hút 4,9 triệu lượt xem, cùng hàng nghìn lời khen ngợi. 

Đây chỉ là một ví dụ minh chứng cho xu hướng "Fafo" - viết tắt của "Fuck Around and Find Out" (tạm dịch: Tự làm tự chịu) - phong cách nuôi con đang làm dậy sóng cộng đồng mạng, đánh dấu sự chuyển mình từ "gentle parenting" (nuôi dạy nhẹ nhàng) mà nhiều cha mẹ cho là đã khiến họ kiệt sức.

Phản ứng dây chuyền vì kiệt sức 

Xu hướng "nuôi dạy nhẹ nhàng" bắt đầu khoảng 10 năm trước như một phản ứng trước phong cách nuôi dạy nghiêm khắc của đầu thập niên 2000, theo báo Guardian. Phương pháp này khuyến khích cha mẹ kiên nhẫn giải thích mọi quyết định, theo sát các cử chỉ của con, đặt tên cho từng cảm xúc mà trẻ có thể đang cảm thấy, tất cả bằng giọng điệu bình tĩnh và dịu dàng.

Nhưng nhiều cha mẹ thừa nhận rằng họ đã kiệt sức khi làm vậy. Đài CBC (Canada) trích dẫn một nghiên cứu gần đây công bố trên tạp chí PLoS ONE cho thấy 1/3 số cha mẹ tự nhận đã theo phong cách "nhẹ nhàng" cho biết họ cảm thấy kiệt sức và bất an về vai trò làm cha mẹ. Nghiên cứu mới chỉ khảo sát 100 phụ huynh Mỹ có con từ 2-7 tuổi, nhưng đây là nghiên cứu đầu tiên điều tra có hệ thống về "nuôi dạy nhẹ nhàng", theo Guardian.

Tháng 8-2025, Bộ trưởng Y tế Mỹ đưa ra cảnh báo công khai rằng các bậc cha mẹ ngày nay đang cảm thấy kiệt sức và "luôn luôn tụt hậu" vì so sánh bản thân - cũng như chiến lược nuôi dạy con của họ - với những gì họ thấy trên mạng. 

"Nuôi dạy nhẹ nhàng" có mặt khắp nơi trên mạng xã hội. Tài khoản Big Little Feelings có 3,5 triệu người theo dõi trên Instagram hướng dẫn cha mẹ cách làm gương sự bình tĩnh cho con. Mã chủ đề #gentleparenting có gần 1 triệu bài đăng trên Instagram và 170.000 bài đăng trên TikTok.

Báo Guardian trích dẫn nhận định của giáo sư Ellie Lee, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu văn hóa nuôi dạy con tại Đại học Kent, Anh, cho biết những phản ứng với phong cách nuôi dạy nhẹ nhàng đã lớn dần trong một thời gian dài. 

"Nuôi dạy con đã trở nên rất tốn công sức", bà nói.

Bởi thế, không ngạc nhiên khi một số cha mẹ đã chuyển sang phong cách Fafo một cách quyết liệt. Bà Carla Dillon, 35 tuổi, sống gần Richmond, Virginia, kể rằng khi cậu con trai 13 tuổi phun nước vào người bà bất kể là bà đã yêu cầu không làm vậy ở khu cắm trại, bà bèn ném nó xuống ao cùng quần áo và tất cả mọi thứ. 

Bà chia sẻ quan điểm với tờ Wall Street Journal: "Những bài học tốt nhất trong đời là những bài học cứng rắn".

Đồng tình với quan điểm đó, ông Jon Wellington, 46 tuổi, một diễn viên hài độc thoại ở Summerville, South Carolina và là cha của năm đứa con, kể rằng khi cô con gái đang học trung học, cô nhận ra mình ghét hoạt động của đội múa cờ mà chính mình đã đăng ký tham gia, ông vẫn bắt con phải tiếp tục đi tập. Lý do, theo ông: "Trong thế giới thực, khi bạn cam kết với một khoản vay, một khoản trả góp xe hoặc nhà, hoặc thậm chí một cuộc hôn nhân, bạn phải hoàn thành điều đó cho đến khi nó kết thúc".

Ông đã giải thích với con như vậy và nhấn mạnh rằng ông đã trả tiền cho con tham gia nhóm này theo yêu cầu của chính con.

Ranh giới mong manh giữa dạy và trừng phạt

Những người ủng hộ Fafo cho rằng phương pháp này giúp trẻ học cách độc lập và hiểu rõ hậu quả của hành vi, kể cả khi những hậu quả đó gây khó chịu hay thậm chí khắc nghiệt. Ngược lại, các nhà phê bình cảnh báo kiểu dạy Tự làm tự chịu dựa quá nhiều vào nỗi sợ hãi và cảm giác xấu hổ - mặc dù trẻ có thể ngoan ngoãn tuân theo, nhưng lòng tin giữa cha mẹ và con cái lại bị tổn hại.

Tiến sĩ Maryhan Munt, một nhà tâm lý học và người dẫn chương trình podcast "How Not to Screw Up Your Kids" (Làm thế nào để không làm hỏng con bạn), chia sẻ quan điểm với Guardian: "Tôi ủng hộ việc để trẻ em trải nghiệm những hậu quả tự nhiên, ở mức độ 'tôi sẽ không tiếp tục tranh cãi với con về việc mặc áo khoác'. Nhưng nếu chúng không dọn đồ chơi và có người giẫm lên, món đồ đó bị hỏng, tôi nghĩ đó có thể là bài học tốt".

Tuy nhiên bà Munt cảnh báo về việc đẩy phương pháp Fafo đi quá xa. Bà lấy ví dụ: nếu con cứ đòi uống nước ngọt có gas và cha mẹ nói "được rồi, cứ thử đi xem sao", đó sẽ là vấn đề. 

"Với tư cách là cha mẹ, vai trò của chúng ta là cung cấp ranh giới và sự hỗ trợ cho con cái", bà nói. Hậu quả tự nhiên có thể hữu ích khi phù hợp, nhưng khi thái độ của cha mẹ trở thành "tôi không thèm bận tâm, muốn làm gì thì làm", đó chính là lúc gửi đi thông điệp sai lầm.

Tiến sĩ Emma Svanberg, nhà tâm lý học và tác giả cuốn sách Parenting for Humans (Nuôi dạy con người), chỉ ra một nguy cơ quan trọng: trẻ em không chỉ học từ hậu quả mà còn từ cách người lớn đồng hành cùng chúng trong suốt quá trình đó. 

Nếu Fafo trở thành thái độ "thờ ơ về mặt cảm xúc" - kiểu như "con sẽ học bài học cay đắng, bố mẹ không can thiệp đâu" - trẻ có thể tự gán cho mình cảm giác xấu hổ, cảm thấy bị bỏ rơi, hoặc không thể hiểu nổi những trải nghiệm vượt quá khả năng nhận thức theo lứa tuổi của mình. 

"Rủi ro không phải là sự độc lập - bà Svanberg nhấn mạnh với Guardian - Mà là sự cô lập về mặt cảm xúc và sự xấu hổ".