Đảm bảo sinh kế bền vững cho người lao động

Sau khi TP.HCM triển khai các quy định mới về quản lý và thu phí sử dụng tạm thời lòng đường, vỉa hè, nhiều người dân kỳ vọng vào sự hài hòa giữa công tác lập lại trật tự đô thị và đảm bảo sinh kế bền vững cho người lao động nghèo.

NGƯỜI DÂN SẴN SÀNG ĐÓNG PHÍ

Ghi nhận tại một số tuyến đường ở TP.HCM như Mạc Đĩnh Chi, Lý Tự Trọng, Hai Bà Trưng, Lê Thánh Tôn cho thấy tình hình lấn chiếm, buôn bán tràn lan trên vỉa hè đã giảm bớt. Nhiều người dân kinh doanh ở mặt tiền tuân thủ đúng quy định, xe máy xếp gọn gàng hơn trên vỉa hè. Tuy nhiên, nhiều hộ kinh doanh tại các tuyến đường trung tâm cũng đang gặp khó khăn từ những ngày TP.HCM tổ chức đợt cao điểm lập lại trật tự đô thị.

Ông Lê Hiếu Hậu, chủ quán cơm văn phòng trên đường Mạc Đĩnh Chi (phường Tân Định), cho biết tình hình kinh doanh trong 2 tháng qua giảm sút hẳn so với trước đây. Trước kia, việc sử dụng mặt bằng phía vỉa hè trước mặt tiền khá thuận lợi bởi ông đã đăng ký sử dụng tạm thời vỉa hè và nộp phí. Do vậy, quán được để bàn ghế, xe của khách trên vỉa hè và luôn an tâm kinh doanh. Từ ngày cơ quan chức năng đồng loạt lập lại trật tự đô thị, không còn cho sử dụng vỉa hè để buôn bán thì doanh thu của quán sụt giảm. Mặt tiền quán cơm chỉ rộng 5 m, khách chủ yếu đi xe máy nên không đủ chỗ đậu, nhiều khi phải từ chối nhận thêm khách vì không còn chỗ kê bàn ghế cho khách ngồi.

Tại phường Tân Tạo, thay vì chỉ ra quân xử phạt, cơ quan chức năng trên địa bàn chọn cách tiếp cận bền vững hơn bằng việc cải tạo chợ Bà Hom và vận động tiểu thương vào kinh doanh ổn định. Đây được xem là nỗ lực nhằm chấm dứt cảnh buôn bán lấn chiếm lòng lề đường nhưng vẫn giữ được "nồi cơm" cho người dân. Tuy nhiên, việc đưa người bán hàng rong vào chợ truyền thống cũng gặp những rào cản về chi phí thuê mặt bằng, đóng thuế trong khi lượng khách ít hơn ngoài phố.

Anh Nguyễn Quốc Thắng (45 tuổi), một người bán cam ép, cho rằng sau khi cải tạo, diện tích chợ Bà Hom cũng có giới hạn, nhu cầu buôn bán người dân lớn nên cơ hội cho anh có một chỗ trong chợ hầu như không có. Anh Thắng cho hay sẵn sàng chấp hành quy định đóng phí để được sử dụng một phần vỉa hè rộng rãi. Việc này không chỉ giúp anh có chỗ làm ăn ổn định mà còn đóng góp vào ngân sách, thay vì phải trả tiền "mướn miệng" không chính thức cho các chủ hộ mặt tiền.

Cần mô hình linh hoạt

Thạc sĩ Lê Văn Thành, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu văn hóa - xã hội, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, cho rằng vấn đề quản lý vỉa hè ở TP.HCM đã được đặt ra từ nhiều năm, nhưng chưa giải quyết dứt điểm vì thiếu đồng bộ và quyết liệt trong thực thi. Trong bối cảnh khu vực buôn bán phi chính thức sẽ tiếp tục tồn tại, giải pháp căn cơ là vừa siết chặt kỷ cương quản lý đô thị, vừa tổ chức lại không gian buôn bán một cách hợp lý, để trật tự vỉa hè được thiết lập bền vững thay vì chỉ xử lý theo từng đợt cao điểm.

"TP.HCM cần cách tiếp cận đồng bộ, kết hợp giữa quy định rõ ràng, tổ chức thực thi nghiêm và đảm bảo sinh kế cho người yếu thế. Trước hết, về mặt quản lý nhà nước, TP.HCM cần khôi phục và thực hiện nghiêm quy định phân định ranh giới sử dụng vỉa hè", chuyên gia này nói.

Ông Thành phân tích với những tuyến vỉa hè rộng từ 3 m trở lên, nên kẻ một lằn ranh rõ ràng. Phần tính từ mép nhà ra khoảng 1,5 - 2 m có thể cho phép sử dụng có điều kiện (như để xe), còn phần phía ngoài bắt buộc dành cho người đi bộ. "Chính quyền phải quy định rõ chỉ được sử dụng trong phạm vi từ mép nhà đến vạch kẻ, phần còn lại dành cho người đi bộ. Nếu làm đồng bộ toàn thành phố thì sẽ hình thành thói quen, gần như một luật lệ buộc người dân chấp hành", ông Thành nói.

Theo ông, trước đây TP.HCM từng có cơ chế này, nhưng chỉ áp dụng ở một số tuyến đường, thiếu duy trì và không đồng bộ nên hiệu quả không bền vững. Khi không có ranh giới rõ ràng, người dân cũng không biết đâu là phần được phép sử dụng, đâu là vi phạm. Bên cạnh yêu cầu siết chặt quản lý, ông Thành cho rằng cần tính đến sinh kế của nhóm lao động yếu thế, buôn bán nhỏ. Theo kinh nghiệm của một số nước, chính quyền có thể quy hoạch các khu vực phù hợp trong phạm vi khu phố, giao chính quyền phường, xã tổ chức điểm buôn bán nhỏ lẻ.

Tuy nhiên, mô hình tổ chức phải phù hợp thực tế. Trước đây, quận 1 cũ từng thí điểm phố hàng rong trên đường Nguyễn Văn Chiêm và công viên Bách Tùng Diệp trong giai đoạn ra quân lập lại trật tự vỉa hè. Thời gian đầu, 2 điểm này hoạt động sôi động, nhưng sau đó xuống cấp, thiếu sức hút. Ông Thành lý giải mô hình quá "chính quy", trong khi đặc trưng của buôn bán nhỏ lẻ là quy mô rất nhỏ, tính linh hoạt cao, gắn với nhu cầu tiêu dùng tại chỗ. "Nếu tổ chức đẹp, quy củ nhưng xa nơi tiêu dùng thì người dân ngại đến", ông Thành nói.

Do vậy, chuyên gia này đề xuất chính quyền cơ sở khảo sát các cụm hẻm, khu dân cư có sẵn hoạt động buôn bán tự phát nhưng gọn gàng, rồi định hướng, tổ chức lại ở quy mô nhỏ, phù hợp tập quán tiêu dùng thay vì dồn vào một điểm tập trung lớn.