Chiến dịch quân sự của Mỹ ở Iran có hợp pháp?

Trên thực tế, cuộc tấn công của Mỹ vào Iran được cho là đã vượt qua nhiều ranh giới pháp lý, cả trong nước lẫn quốc tế.

Kể từ khi Mỹ quyết định nhảy vào cuộc chiến ở Iran, Tổng thống Donald Trump đã đưa ra một số lý do như ngăn chặn chương trình tên lửa đạn đạo của Tehran, hỗ trợ người biểu tình và trả thù cho cái chết của binh lính Mỹ.

Ngày 2-3, Nhà Trắng cho biết trong thông báo tới Quốc hội Mỹ về việc ra lệnh không kích vào Iran hôm 28-2, ông Trump viện dẫn quyền hạn hiến định của tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Mỹ, và dựa trên Đạo luật Quyền lực chiến tranh.

Ông giải thích cuộc không kích nhằm bảo vệ quân nhân Mỹ trong khu vực, bảo vệ lãnh thổ Mỹ, thúc đẩy lợi ích an ninh quốc gia, bảo đảm tự do hàng hải qua eo biển Hormuz và trong khuôn khổ tự vệ tập thể của các đồng minh, bao gồm Israel.

Trong giải thích đầu tuần này, Ngoại trưởng Marco Rubio nói thêm rằng Washington quyết định tấn công phủ đầu vì biết rằng nếu Israel tấn công Iran, Mỹ cũng sẽ bị trả đũa, theo tờ Financial Times.

Còn Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson phủ nhận cuộc tấn công là "chiến tranh". "Tôi nghĩ đó là một chiến dịch. Đó là một chiến dịch nguy hiểm và quan trọng. Chúng ta phải hành động vì có mối đe dọa cận kề, nhưng không có tuyên bố chiến tranh", ông nói.

Luật như thế nào?

Hiến pháp Mỹ trao cho quốc hội quyền "tuyên chiến", chứ không phải tổng thống. Giới quan sát cho rằng tổng thống có một số thẩm quyền độc lập theo Điều II của Hiến pháp để đáp trả các cuộc tấn công vào đất nước hoặc lực lượng Mỹ ở nước ngoài mà không cần sự chấp thuận trước của quốc hội. Nhưng như chính tuyên bố của Trump hôm thứ Bảy đã ngầm thừa nhận nước Mỹ chưa bị Iran tấn công.

Còn Đạo luật Quyền lực chiến tranh năm 1973 cho phép tổng thống khởi xướng các hành động thù địch ở nước ngoài "chỉ khi" đã tuyên bố chiến tranh, ủy quyền theo luật định cụ thể, hoặc tình trạng khẩn cấp quốc gia do cuộc tấn công vào Mỹ, các vùng lãnh thổ thuộc Mỹ hoặc lực lượng vũ trang của Mỹ.

Về luật pháp quốc tế, cuộc tấn công vào Iran còn đi xa hơn nhiều so với cuộc đột kích vào Venezuela và bắt giữ Tổng thống Nicolas Maduro vốn cũng đã vượt nhiều giới hạn, theo tờ Politico.

Hiến chương Liên hợp quốc, được Tổng thống Harry Truman ký năm 1945, cấm sử dụng vũ lực "chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị của bất kỳ quốc gia nào".

Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (LHQ) có thể cho phép sử dụng vũ lực để "tự vệ". Nhưng chính Tổng thư ký LHQ António Guterres đã lên án các cuộc tấn công là vi phạm Hiến chương LHQ.

Việc giết lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei của Iran cũng đi ngược luật pháp quốc tế, vốn thường cấm giết hại nguyên thủ quốc gia.

Tranh cãi

Thực tế, mọi tổng thống Mỹ trong nửa thế kỷ qua đều vi phạm những điều trên. Trong hệ thống chính trị của Mỹ, biện pháp kiểm soát pháp lý không phải là truy tố mà là luận tội.

Nhưng quốc hội chưa bao giờ luận tội một tổng thống vì lý do này, và kết quả là mỗi tổng thống đều mạnh tay hành động ở nước ngoài hơn so với người tiền nhiệm của mình.

Những tiền lệ và lịch sử này có thể là luận điểm của chính quyền ông Trump trong những ngày tới.

Tuy nhiên, bối cảnh có thể tạo ra sự khác biệt. Chẳng hạn, khi cựu Tổng thống Barack Obama quyết định tham chiến ở Libya, Mỹ có sự ủng hộ của NATO và một lý do nhân đạo.

Lãnh đạo Libya lúc bấy giờ, ông Muammar Qadhafi, đã chết trong sự hỗn loạn sau đó chứ không phải bị giết.

Trong cuộc chiến với Iraq, cũng vi phạm Hiến chương LHQ, cựu Tổng thống George W. Bush có sự ủng hộ mạnh mẽ của quốc hội, theo Politico.

Cuộc chiến đã thuyết phục được người dân Mỹ bằng những tuyên bố về vũ khí hủy diệt hàng loạt và mối liên hệ với cuộc tấn công 11-9.

Lần này, kết quả khảo sát mới đây của CNN cho thấy 59% người Mỹ phản đối các cuộc không kích nhằm vào Iran, trong khi 41% ủng hộ hoặc chưa phản đối. Trước đó, tỉ lệ ủng hộ ông Trump đã xuống rất thấp do vấn đề về chi phí sống và trấn áp nhập cư.