Chia sẻ sách miễn phí trên mạng, coi chừng mang họa

Ông bà ta đã có câu: "Nghèo cho sạch, rách cho thơm". Không thể viện lý do nghèo khó để đi ngược lại chuẩn mực chung, ý thức về bản quyền.

Người quen của tôi kể chuyện suýt mua phải sách cổ dỏm. Người ta giao sách, ông phát hiện đây bản sách mới in, không phải là sách cổ như quảng cáo nên từ chối nhận. Không cẩn thận, ai cũng có thể mua nhầm sách cổ dỏm với giá cao ngất ngưởng.

Vài chuyện về bản quyền sách

Trên mạng, có những nơi, những người rao bán sách cổ quý hiếm hoặc "lách" quy định bằng cách "chia sẻ" sách có thu phí. "Phí" được giải thích chính là công sức của việc sưu tầm, tải sách. 

Một kênh YouTube từng chuyển nội dung một quyển sách thành audio sách nói do người thật đọc và đăng tải trên kênh cá nhân cho mọi người nghe công khai. Tác giả sách phát hiện sách bị đọc mà không xin phép, chưa kể một số từ đọc sai đã để lại lời bình luận lịch sự. 

Chủ nhân kênh YouTube sau đó giãi bày rằng "không biết đi đâu để xin phép làm sách nói". Quá quắt ở chỗ, biến nội dung sách của người khác thành sách nói lại (không xin phép) lại còn mỉa mai chất lượng sách của tác giả, rằng lượt nghe rất thấp trước khi gỡ file audio trên.

Cuối năm 2024, nhà văn Han Kang của Hàn Quốc đoạt giải Nobel Văn học. Ngay sau đó, trên mạng có những quyển sách của tác giả này phiên bản tiếng Việt được tải lên. Thậm chí có người tải lên Google drive file được cho "scan từ sách gốc" để mọi người đọc.

Có những người, những nơi "chia sẻ" sách trên mạng theo thời điểm hay theo nguyện vọng của người "xin" sách với mong muốn lan tỏa tri thức từ sách. Tuy nhiên cũng cho thấy hiện trạng vi phạm bản quyền về sách trên không gian mạng, phần nào ý thức về bản quyền sách của người Việt.

Gần đây, khi các cộng đồng ebook thay đổi cách hoạt động, "nói không" với vi phạm bản quyển sách, lại có những người bày tỏ cảm xúc hụt hẫng, rối bời. Từ thói quen đọc sách trên các thiết bị điện tử tiện lợi, dường như không ít người thấy khó để phải trở lại đọc sách giấy, thay đổi thói quen đọc sách bản quyền, đúng luật.

Không có ngoại lệ về ý thức bản quyền

Việc tra cứu, tìm sách từ các kho thư viện bây giờ rất dễ dàng khi các thư viện cũng có trang mạng giúp cho việc tra cứu sách, thậm chí đọc sách điện tử. Nhưng thay vì đến nhà sách mua sách, đến thư viện mượn sách hay đăng ký tài khoản thư viện "chính thống" trên mạng để đọc sách điện tử ngay tại nhà, không ít người tìm cách đọc sách trên mạng miễn phí, sở hữu một bản sách ebook mặc cho hợp pháp hay không.

Một quyển sách chuyên ngành không quá khó tìm ở các nhà sách, thư viện hoặc từ người quen nhưng người ta thích lên mạng "xin". Chủ nhân tài khoản chuyên "chia sẻ" sách trên mạng liền đăng tải bản sách điện tử lên. Không chỉ người xin sách, ai cũng có thể tải sách về.

Tôi tự hỏi có phải người ta trở nên biếng lười hơn, thiếu kiên nhẫn cũng vì công nghệ và sách điện tử? Chút ít tiền bạc bỏ ra xứng đáng cho tri thức cũng không muốn bỏ ra? Khoảng cách không gian hay thời gian không phải nguyên nhân. Cái chính là sự chọn lựa rất thực dụng của không ít người đọc ngày nay.

Đọc sách điện tử "chia sẻ" lại bên cạnh rủi ro nội dung sách thiếu chính xác (vì được đánh máy lại) là chuyện bản quyền của tác giả, của nhà xuất bản bị "vô tư" xâm phạm. Các tác phẩm bán chạy trên thị trường cũng bị đăng tải trái phép.

Nhiều nơi người chia sẻ sách thường viện lý do kinh tế của người đọc sinh viên hoặc loại sách khó tìm... Họ sẽ xóa ngay nếu có người liên hệ liên quan về bản quyền. Làm sao có thể biến một việc sai trái thành đúng và xem là mang ý nghĩa tốt được khi cách chia sẻ này làm xói mòn ý thức pháp luật trong thời đại công nghệ? 

Chẳng phải việc đáng lo? Tôi đồng tình với ý kiến của một chuyên gia giáo dục gần đây. Một xã hội có thể nghèo về tài nguyên nhưng không thể nghèo mãi về cách đối xử với tri thức, ứng xử với văn hóa, với sách. Bỏ tiền ra mua sách, tìm đọc sách có bản quyền nên là thói quen, lan tỏa thành thói quen tốt trong xã hội.