Có phải trẻ thông minh là nhờ bố mẹ?

Không chỉ do gen quyết định, trí thông minh của trẻ còn chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường sống, cách nuôi dạy, dinh dưỡng và cơ hội học tập trong những năm đầu đời.

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến trí thông minh của một đứa trẻ. Ảnh: Pexels.

Trí thông minh từ lâu đã được xem là một trong những yếu tố cốt lõi quyết định thành công của mỗi cá nhân, cả về học tập lẫn nghề nghiệp. Không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học, trí thông minh còn mang giá trị xã hội khi có thể dự báo tương đối chính xác trình độ học vấn, vị thế nghề nghiệp, cũng như sức khỏe thể chất và tinh thần trong suốt cuộc đời.

Tuy nhiên, điều khiến các nhà khoa học tranh luận suốt nhiều thập kỷ qua là trí thông minh của một đứa trẻ được quyết định chủ yếu bởi di truyền hay môi trường. Câu hỏi “bẩm sinh hay nuôi dưỡng” vẫn luôn là một trong những vấn đề trung tâm của tâm lý học hiện đại.

Vai trò của di truyền đối với trí thông minh

Ngày nay, phần lớn nhà khoa học đều thống nhất rằng trí thông minh là kết quả của sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường. Vấn đề không còn là cái nào quan trọng hơn, mà là mỗi yếu tố đóng góp bao nhiêu và tương tác với nhau ra sao trong quá trình phát triển của trẻ.

Loạt nghiên cứu về các cặp song sinh đã cung cấp nhiều bằng chứng thuyết phục về vai trò của di truyền. Cụ thể, những cặp song sinh cùng trứng có bộ gen gần như giống hệt nhau thường có chỉ số IQ tương đồng hơn đáng kể so với các cặp song sinh khác trứng. Không chỉ vậy, sự tương đồng này còn thể hiện rõ trong các kỹ năng cụ thể như đọc hiểu, toán học và ngôn ngữ.

Sự kết hợp của nhiều gen khác nhau tác động đến trí thông minh của trẻ nhỏ. Ảnh: Pexels.

Tuy vậy, trí thông minh không được quyết định bởi một “gen thông minh” đơn lẻ. Thay vào đó, nó là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa nhiều gen khác nhau. Đồng thời, các gen này không hoạt động độc lập mà chịu ảnh hưởng từ môi trường thông qua cách mà môi trường có thể "bật" hoặc "tắt" biểu hiện của gen.

Nói cách khác, một đứa trẻ có thể được lập trình sẵn một tiềm năng trí tuệ nhất định từ khi sinh ra, nhưng việc tiềm năng đó được phát huy đến đâu lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác.

Bên cạnh yếu tố gen, các đặc điểm sinh học cũng đóng vai trò quan trọng. Cấu trúc và chức năng của não, bao gồm kích thước thùy trán, lượng chất xám, độ dày vỏ não hay tốc độ chuyển hóa năng lượng, đều có liên quan đến khả năng tư duy và xử lý thông tin. Những hệ thống thần kinh hoạt động hiệu quả thường đi kèm với khả năng học tập và giải quyết vấn đề tốt hơn.

Ngoài ra, các yếu tố như tuổi của người mẹ, tình trạng dinh dưỡng trong thai kỳ hay việc tiếp xúc với các chất độc hại trước sinh cũng có thể ảnh hưởng đến sự phát triển trí não của trẻ. Điều này cho thấy nền tảng trí thông minh đã bắt đầu được hình thành từ rất sớm, thậm chí trước khi trẻ chào đời.

Môi trường cũng là yếu tố quan trọng

Nếu di truyền tạo nên nền tảng, môi trường chính là yếu tố quyết định mức độ phát triển trí thông minh của trẻ. Một đứa trẻ có thể sinh ra với tiềm năng trí tuệ vượt trội, nhưng nếu lớn lên trong điều kiện thiếu thốn dinh dưỡng, giáo dục và kích thích nhận thức, khả năng đó có thể không bao giờ được phát huy đầy đủ.

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh ảnh hưởng rõ rệt của môi trường đến IQ. Chẳng hạn, một nghiên cứu được công bố trên Journal of Neurology & Stroke vào năm 2014 cho thấy các cặp song sinh cùng trứng nhưng được nuôi dưỡng trong hai môi trường khác nhau thường có sự chênh lệch đáng kể về trí thông minh. Điều này cho thấy môi trường sống có thể định hình lại những gì mà di truyền đã đặt nền móng.

Môi trường giáo dục cũng là yếu tố liên quan đến trí thông minh của trẻ. Ảnh: Pexels.

Giáo dục cũng là một trong những yếu tố môi trường quan trọng. Việc đi học không chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp phát triển tư duy logic, khả năng ngôn ngữ và kỹ năng giải quyết vấn đề. Trẻ em được tiếp cận với môi trường học tập chất lượng thường có điểm IQ cao hơn so với những trẻ không có cơ hội tương tự.

Tương tự, dinh dưỡng đóng vai trò thiết yếu, đặc biệt trong giai đoạn đầu đời. Trẻ được bú sữa mẹ trong thời gian dài hơn có xu hướng đạt điểm IQ cao hơn khi trưởng thành. Ngược lại, tình trạng thiếu hụt vi chất như sắt, kẽm, i-ốt, vitamin B12 hay protein có thể làm suy giảm khả năng nhận thức.

Một yếu tố khác là thứ tự sinh trong gia đình. Nghiên cứu được công bố trên Journal of Human Resource vào năm 2018 cho thấy con đầu lòng thường có IQ cao hơn so với các anh chị em sinh sau. Nguyên nhân được cho là do trẻ đầu nhận được nhiều sự quan tâm và kỳ vọng hơn từ cha mẹ, từ đó có nhiều cơ hội phát triển kỹ năng nhận thức.

Ngoài ra, môi trường kích thích trí tuệ như việc đọc sách, chơi trò chơi tư duy, hoặc tham gia các hoạt động đòi hỏi suy nghĩ cũng có thể giúp cải thiện khả năng nhận thức. Thậm chí, một số nghiên cứu gần đây cho thấy việc rèn luyện trí nhớ làm việc có thể góp phần nâng cao IQ, dù hiệu quả lâu dài vẫn cần được kiểm chứng thêm.

Tuy nhiên, cha mẹ cần lưu ý về mối quan hệ hai chiều giữa di truyền và môi trường. Trẻ có xu hướng di truyền về trí thông minh cao thường chủ động tìm kiếm những môi trường giàu kích thích hơn, từ đó tiếp tục nâng cao năng lực của mình. Điều này tạo ra một vòng lặp tích cực, trong đó di truyền và môi trường cùng nhau thúc đẩy sự phát triển trí tuệ.

Nhìn chung, trí thông minh của trẻ không phải là kết quả của một yếu tố duy nhất. Di truyền cung cấp nền tảng, nhưng môi trường mới là yếu tố quyết định việc nền tảng đó được phát huy đến đâu. Đối với các bậc phụ huynh, điều quan trọng không phải là con sinh ra đã thông minh đến mức nào, mà là tạo ra một môi trường đủ tốt để con phát triển tối đa tiềm năng của mình.