Cách tiếp cận lịch sử trong sách giáo khoa mới

Khi bình luận, đánh giá về một nội dung trong sách giáo khoa lịch sử, cần phải nhìn tổng thể cả chương trình giáo dục phổ thông và logic phát triển của chương trình môn học.

CẦN PHẢI NHÌN TỔNG THỂ CẢ CHƯƠNG TRÌNH

Chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) năm 2018 bao gồm chương trình tổng thể, chương trình môn học và hoạt động giáo dục. Đây là văn bản pháp lý của nhà nước quy định về mục tiêu, nội dung, phương pháp - đánh giá và điều kiện tổ chức giáo dục. Trong khi đó, nội dung sách giáo khoa (SGK) là cụ thể hóa của chương trình, là những bài học cụ thể để tổ chức hoạt động dạy học, trải nghiệm và giáo dục học sinh. Hay nói khác đi, SGK chỉ là học liệu; chương trình thế nào, SGK phải thể hiện như thế.

Nội dung Chương trình GDPT 2018 nói chung và môn học lịch sử nói riêng cần phải nhìn tổng thể cả chương trình GDPT và logic phát triển của chương trình môn học lịch sử, không thể tách rời hai giai đoạn giáo dục khác nhau của chương trình để nhận xét và đánh giá.

Nội dung giáo dục theo cách tích hợp cao ở lớp dưới và phân hóa dần ở các lớp trên. Có nghĩa là kiến thức ở tiểu học và THCS cần ở mức cơ bản, đơn giản, dễ hiểu nhằm tích hợp nội môn và liên môn. Nhưng tới THPT là giai đoạn định hướng nghề nghiệp, nội dung học lại cần nâng cao, toàn diện, hệ thống hơn. Đặc biệt xuất hiện những chuyên đề học tập chuyên sâu. Ngoài ra, cần chú ý tới lứa tuổi, tâm lý và từ đó cũng cần xác định mức độ về đơn vị kiến thức của mỗi lớp, mỗi bậc học.

GIÚP HỌC SINH CÓ HIỂU BIẾT TOÀN DIỆN

Dạy học lịch sử cần hướng đến giúp học sinh có hiểu biết toàn diện, như kết hợp triều đại và đời vua, để các em hiểu rõ sự hình thành, phát triển và những biến cố của đất nước qua từng giai đoạn.

Có 3 cách tiếp cận trong nội dung học: Thứ nhất, theo triều đại/vương triều tiêu biểu (ví dụ Tây Sơn và nhà Nguyễn); thứ hai, theo đời vua để làm rõ hơn chính sách cai trị, chiến công quân sự và ảnh hưởng của họ đến đất nước (nhà Nguyễn có vua Minh Mạng và Tự Đức và các câu chuyện về vua Gia Long - Nguyễn Ánh); thứ ba là theo nhân vật lịch sử (Hai Bà Trưng, Nguyễn Huệ).

Về SGK lịch sử liên quan tới vua Gia Long - Nguyễn Ánh và phong trào Tây Sơn - Nguyễn Huệ trong SGK "Kết nối tri thức với cuộc sống", đây là cách thiết kế phù hợp với logic tiến trình lịch sử và mạch nội dung và yêu cầu cần đạt có trong chương trình môn học. Phong trào Tây Sơn là giai đoạn lịch sử quan trọng, được dạy trước. Sự ra đời của nhà Nguyễn là giai đoạn lịch sử tiếp theo, tất yếu phải được giới thiệu để hoàn chỉnh mạch lịch sử dân tộc.

Điều này cũng phù hợp với mục tiêu và đặc điểm tâm lý lứa tuổi. Cụ thể, ở tiểu học cần chú trọng hình thành biểu tượng lịch sử, mốc thời gian, triều đại. Trong logic chương trình chọn các triều đại lớn trong lịch sử dân tộc: Lý, Trần, Hậu Lê và triều Nguyễn để giới thiệu. Ở THCS (lớp 8) đi sâu phân tích, đánh giá bối cảnh lịch sử, diễn biến chính, nguyên nhân, hệ quả lịch sử. Ở THPT (lớp 11) đi sâu phân tích vai trò, đánh giá công lao, đóng góp và ý nghĩa của phong trào Tây Sơn và Quang Trung - Nguyễn Huệ trong lịch sử.

Cách thiết kế như vậy cũng thể hiện đúng quan điểm của Chương trình GDPT 2018. Đảm bảo đúng mạch nội dung và yêu cầu cần đạt trong chương trình môn học; đặt nhân vật và sự kiện trong bối cảnh lịch sử cụ thể; bảo đảm tính khoa học, khách quan, cân bằng trong giáo dục lịch sử.